Gramatyka języka esperanto/Słowotwórstwo
Z Wikibooks, biblioteki wolnych podręczników.
| « | Gramatyka języka esperanto Słowotwórstwo |
» |
| Zdania złożone | Autorzy |
Spis treści |
[edytuj] Słowotwórstwo
Ponieważ esperanto jest językiem sztucznym to wszystkie słowa zostały stworzone od podstaw. Jednak ilość słów, które trzeba by utworzyć jest tak ogromna, że istnieją reguły mówiące jak nowe słowa tworzyć od już istniejących.
[edytuj] Wyrazy podstawowe
Jest to zbiór wyrazów, które w żaden sposób nie zostały utworzone z innych wyrazów i nie są zdefiniowane przez inne wyrazy podstawowe. Dlatego koniecznie jest przetłumaczenie tych wyrazów na inny język. Zbiór tych wyrazów prezentujemy poniżej:
[edytuj] Czasowniki
- darfi- móc (mieć prawo)
- devi - musieć, mieć obowiązek/powinność
- esti - być
- fari - robić/czynić
- havi - mieć
- povi - móc (mieć możliwość/umiejętność)
- vivi - żyć
- voli - chcieć
- (to jeszcze nie wszystkie czasowniki)
[edytuj] Rzeczowniki
- objekto - rzecz, obiekt, przedmiot
- tempo - czas
- spaco - przestrzeń
[edytuj] Zaimki
- mi
- vi
- itp. (wszystkie zaimki osobowe należą do słów bazowych)
[edytuj] Przyimki
- wszystkie przyimki należą do słów podstawowych
[edytuj] Liczebniki
- wszystkie liczebniki główne należą do słów podstawowych
[edytuj] Korelatywy
- wszystkie korelatywy należą do słów podstawowych
[edytuj] Przysłówki
- almenaux - przynajmniej
- ankaux - także
- ankoraux - jeszcze
- apenaux - zaledwie
- baldaux - wkrótce
- hieraux - wczoraj
- hodiaux - dziś
- morgaux - jutro
- preskaux - prawie
- ambaux - obaj
- for - precz, won
- ecx - nawet
- ja - przecież
- jxus - właśnie
- plu - dalej, nadal
- tre - bardzo
- tro - zbyt
- jen - oto
- kvazaux - jakby
- tuj - natychmiast
- tamen - jednak
[edytuj] Przedrostki
Oto spis przedrostków:
- BO- - pokrewieństwo przez małżeństwo
- DIS- - rozdanie, rozejście
- EK- - nagłe, początkowe lub chwilowe działanie
- EKS- - były, już nie istniejący
- FI- - moralnie zły
- GE- - obie płcie, grupę lub parę
- MAL- - przeciwieństwo, odwrotność
- PRA- - bardzo dawno w czasie (pra)
- RE- - powtórzenie
- MIS- - błędnie, nietrafnie
- DUNO- - połowicznie
[edytuj] Przyrostki
Do tworzenia nowych wyrazów używa się też przyrostków. Do tematu wyrazu dodajemy przyrostek a następnie końcówkę określającą część mowy. Poniżej lista przyrostków:
- -ACX- - nieestetyczny, niewłaściwy fizycznie (określenie pejoratywne)
- -AD- - ciągłość czynności
- -AJX- - konkretna rzecz w kontekście idei
- -AN- - członek grupy, partii, kraju itp.
- -AR- - zbiór
- -CXJ- - spieszcza męskie imiona
- -EBL- - bierna możliwość
- -EC- - abstrakcyjna cecha, stan w kontekście idei
- -EG- - zgrubienia, powiększenia
- -EJ- - miejsce
- -EM- - tendencja, skłonność
- -END- - bierny obowiązek
- -ER- - część, fragment całości
- -ESTR- - zarządce
- -ET- - zdrobnienia
- -ID- - dziecko, potomka
- -IG- - czynność wymuszoną
- -IGX- - czynność samoistną
- -IL- - przedmiot do wykonywania czynności
- -IN- - wskazuje żeńską płeć
- -IND- - wskazuje bycie godnym
- -ING- -zawieranie części innych przedmiotów
- -IST- - zawód
- -NJ- - spieszczający przedrostek wskazujący żeńską płeć
- -OBL- - wielokrotność
- -ON- - ułamek
- -OP- - liczebnik zbiorowy
- -UL- - osoba o określonej cesze
- -UJ- - zawieranie w sobie innych przedmiotów
[edytuj] Wyrazy pochodne
Za pomocą wyrazów podstawowych tworzone są wyrazy pochodne. Wprawdzie każdy wyraz pochodny jest jakby nowym tematem do tworzenia na jego podstawie nowych słów używając przedrostków i przyrostków to mimo to jego znaczenie można opisać za pomocą słów już znajdujących się w języku esperanto. Przykładowo:
- krei = fari io, kio ankoraux ne estas
- tworzyć = robić coś, czego jeszcze nie ma
Do definicji niektórych słów pochodnych używa się wcześniej zdefiniowanych innych słów pochodnych.
