Gramatyka języka esperanto/Substantivo
Z Wikibooks, biblioteki wolnych podręczników.
| « | Gramatyka języka esperanto Substantivo - Rzeczownik |
» |
| Wprowadzenie do gramatyki | Adjektivo - Przymiotnik |
Spis treści |
[edytuj] Substantivo - Rzeczownik
W esperanto rzeczowniki kończą się na literę -o. Końcówkę rzeczownika można opuścić i zastąpić apostrofem, ale zabieg ten charakterystyczny jest raczej dla języka artystycznego (np. poezja) niż potocznego.
- domo (dom') - dom
- homo (hom') - człowiek
- viro (vir') - mężczyzna
- hundo (hund') - pies
[edytuj] Liczba mnoga
Rzeczownik może występować w dwóch (jak w np. języku polskim) liczbach: pojedynczej i mnogiej. Liczbę mnogą tworzymy, dodając do liczby pojedynczej końcówkę -j, np.:
| l. pojedyncza | l. mnoga |
|---|---|
| domo - dom | domoj - domy |
| homo - człowiek | homoj - ludzie |
| viro - mężczyzna | viroj - mężczyźni |
| hundo - pies | hundoj - psy |
[edytuj] Rodzaj
W esperanto nie ma rodzaju gramatycznego, jak w języku polskim czy niemieckim. Występuje za to rodzaj naturalny (tak jak w angielskim):
- r. męski - rzeczowniki określające mężczyzn
- r. żeński - rzeczowniki określające kobiety
- r. nijaki - pozostałe
Rodzaj rzeczownika ma znaczenie tylko wtedy, gdy chcemy dany rzeczownik zastąpić zaimkiem osobowym lub dzierżawczym - np. zamiast viro (mężczyzna) możemy powiedzieć li (on).
[edytuj] Odmiana przez przypadki
W esperanto rzeczownik odmienia się przez przypadki. Jednak nie jest ich wiele, bo tylko trzy:
- Mianownik - z końcówką -o
- Biernik - z końcówką -on
- Przyimkowy - z przyimkiem i końcówką -o (tak jak w mianowniku).
Najbardziej popularnym przypadkiem jest przypadek przyimkowy, gdyż jeżeli już w z daniu występuje jakiś przyimek przed rzeczownikiem to niejako ten przyimek określa właściwy przypadek (trochę podobnie np.: do języka angielskiego czy niemieckiego). Czyli generalnie nie trzeba się zastanawiać nad właściwym przypadkiem, bo jest on oreślony przez przyimek. Ale co ze zdaniami w języku polskim, w których nie ma przyimka przed rzeczownikiem a rzeczownik występuje w jakimś przypadku? Wtedy z pomocą może przyjść poniższa tabela, która podpowiada jaki przyimek wtedy wybrać:
| Polski przypadek | domo - dom | domoj - domy |
|---|---|---|
| Mianownik (kto? co?) | domo | domoj |
| Dopełniacz (kogo? czego?) | de domo | de domoj |
| Celownik (komu? czemu?) | al domo | al domoj |
| Biernik (kogo? co?) | domon | domojn |
| Narzędnik (kim?, czym?) | per domo | per domoj |
| Miejscownik (o kim? o czym?) | pri domo | pri domoj |
Jeszce raz należy podkreślić, że przyimki z powyższej tabeli stosujemy dopiero wtedy jak nie ma w (polskim) zdaniu przyimka, który można by przetłumaczyć, i który określi przypadek. Drugą ważną sprawą jest to by pamiętać pytania o biernik (kogo? co?), który dość często występuje.
- Uwaga: czasownik esti (być) mimo, że w języku polskim często stosuje się narzędnik to w języku esperanto wymaga mianownika. Np. Jestem (kim? czym?) lekarzem => Mi estas sanigisto, a nie:
mi estas per sanigisto
Podsumowując. W pierwszej kolejności szukamy przyimka, następnie sprawdzamy czy biernik, potem poszukujemy odpowiedniego przyimka w tabelce. "Służbowe" przyimki mają soje znaczenie i tak: de znaczy od, ode; al - do, w kierunku czegoś; per - za pomocą czegoś; pri - o (kimś). Więcej o przyimkach w rozdziale im poświęconym.
- Uwaga: Należy pamiętać, że także wyraz taki jak kio (co) również ulega odmianie (także przez biernik), więc np. zdanie: co robisz? należy tłumaczyć jako: kion vi faras? a nie:
kio vi faras?. Wynika to z faktu, że w języku polskim pytanie co? jest w mianowniku i bierniku. Natomiast w j. esperanto jest to kio? w mianowniku i kion? w bierniku. (Właśnie dla tego na j. polskim wbijają do głowy, by zadawać oba pytania tj. kto? co? dla mianownika i kogo? co? dla biernika).
[edytuj] Przykłady
- Idę z kolegą -> Mi iras kun amiko (nie:
mi iras per amiko) - Widzę kolegę -> Mi vidas amikon
- On jest kirerowcą -> Li estas stiristo (nie:
li estas per stiristo) - Opiekuję się babcią -> mi zorgas pri avino.
[edytuj] Przedimek La
Przedimek La jest używany, jeżeli dana rzecz/osoba jest znana rozmówcy, np. dlatego, że została wcześniej wspomniana w rozmowie.
