Historia Polski/Polska pod rządami władców elekcyjnych
Z Wikibooks, biblioteki wolnych podręczników.
Spis treści |
[edytuj] Pierwsza wolna elekcja
W 1572 umarł ostatni Jagiellon. Konieczny był wybór nowego władcy Polski. Już pierwszy spór wywołała osoba interrexa. Kto ma nim zostać? Jedni opowiadali się za Janem Firlejem; protestantem, wojewodą krakowskim i marszałkiem wielkim koronnym; inni zaś za Jakubem Uchańskim; prymasem. Temu ostatniemu ta funkcja przypadła, przy kolejnych elekcjach to właśnie prymasowie byli interrexami.
Zimą 1573 r. odbył się w Warszawie sejm konwokacyjny. Rozgorzała walka w sprawie miejsca elekcji. Wybierano między Warszawą a Lublinem. Na Lubelszczyźnie znaczną siłę tworzyli protestanci, a na Mazowszu zubożali katolicy. Zdecydowano się na wieś Kamień koło Warszawy. Głosowano województwami. Głosować mogła cała szlachta.
Różnowiercy i katolicy postanowili anulować spory religijne, na czas elekcji, dla dobra Rzeczpospolitej. Podpisali w 1573 r. akt konfederacji warszawskiej. Gwarantował on podstawy prawne dla innowierców.
Kandydatami do tronu Polski i Litwy byli:
- arcyksiążę Ernest Habsburg,
- car Iwan Groźny,
- królewicz francuski Henryk Walezy,
- Jan III Szwedzki, mąż Katarzyny Jagiellonki.
Szlachta głosowała bezpośrednio i indywidualnie, lecz - województwami. Wybór padł na Henryka Walezego, któremu sejm elekcyjny w maju 1573 r. przedstwaił szereg warunków.
 |
Czy wiesz, że... ?
Pole elekcyjne ogrodzone było parkanem, a w środku znajdowała się szopa senatorska. Przed nią obradował senat pod przewodnictwem prymasa. Zgromadzona szlachta wysłuchiwała wysłanników kandydatów do tronu. Dla bezpieczeństwa na obrady nie wolno było przyjeżdżać w zbroi i z bronią palną. Nie wolno było też pić alkoholu. Nad porządkiem i bezpieczeństwem czuwała straż marszałkowska, rzadko bowiem przestrzegano zakazów. |
[edytuj] Artykuły henrykowskie
Szlachta spisała wszystkie swe przywileje oraz prawa i obowiązki króla. Nazwano ja artykułami henrykowskimi.
Zasady zawarte w artykułach były dla każdego władcy jednakowe:
- gwarantowały szlachcie zachowanie przywilejów,
- określały zasady ustroju i prawa Rzeczypospolitej,
- nakazywały królowi zwoływanie sejmu walnego co dwa lata na okres 6 tygodni,
- król na stałe ma przy swoim boku radę doradczą złożoną z czterech senatorów (tak zwanych rezydentów),
- nie pozwalały na używanie tytułu dziedzicznego; król miał być wybierany tylko poprzez wolną elekcję,
- politykę wewnętrzną i zagraniczną poddawały kontroli sejmu,
- zabraniały podejmować istotnych decyzji politycznych królowi bez zgody senatorów przebywających na dworze królewskim,
- ukazywały zależność monarchy od praw Rzeczypospolitej, czyli od szlachty, która te prawa sporządzała,
- obywatele mają prawo do wolności wyznania (przysięga na przestrzeganie postanowień konfederacji warszawskiej)
- zezwalały na wypowiedzenie królowi nieposłuszeństwa (rokosz), w wypadku łamania przez niego przywilejów szlacheckich.
Artykuły henrykowskie wzmocniły prawa polityczne szlachty i uzależniły od niej władców.
[edytuj] Pacta Conventa
Obok artykułów henrykowskich król musiał także wystawić pacta conventa. Były to zobowiązania aktualnego króla wobec państwa i szlachty.
Henryk Walezy obiecywał:
- spłacić długi Zygmunta Augusta,
- wybudować flotę na Bałtyku,
- wykształcić stu synów szlachecki na własny koszt na uniwersytecie paryskim,
[edytuj] Rządy Walezego
Koronacja Henryka Walezego, opóźniona, odbyła się w lutym 1574 r. Król zatwierdził artykuły henrykowskie, pacta conventa oraz konfederacje warszawską o pokoju religijnym. Król nie licząc się z zasadą dożywotności urzędów, nadał je wielu sobie bliskim osobom. Do Polski dotarła wiadomość o śmierci Karola IX, brata Walezego. Walezy ponaglany przez matkę, Katarzynę Medycejską, opuścił Polskę. Objął tron we Francji. Tam poślubił Ludwikę Lotaryńską (1554 - 1601). Zmarł bezpotomnie w 1589 zamordowany przez obłąkanego dominikanina.
|
Czy wiesz, że... ?
Henryk Walezy był biseksualistą. |
|
Ciekawostka
Listy, które Henryk Walezy wysyłał do swojej kochanki Marii de Cléves (1553 - 1574) były podpisywane jego własną krwią. |
[edytuj] Stefan Batory
Po ucieczce Walezego bezkrólewie trwało prawie półtora roku. 12 grudnia 1575 roku doszło wreszcie do elekcji Maksymiliana II Habsburga. Elekcja odbyła się po skargach nuncjusza apostolskiego Wincentego Laureo. Prymas Jakub Uchański obwołaj go oficjalnie królem, ale do koronacji nie doszło. Szlachta zażądała Piasta na tronie. Wybrała na króla, córkę Zygmunta I Starego, Annę Jagiellonkę. Jednak faktyczną władzę w państwie w latach 1576-1586 sprawował mąż Anny, książę Siedmiogrodu Stefan Batory. 1 maja 1576 w katedrze wawelskiej biskup kujawski Stanisław Karnkowski koronował Stefana Batorego na króla Polski.
Najbliższym współpracownikiem i wiernym sojusznikiem króla w okresie jego panowania w Polsce był kanclerz wielki koronny Jan Zamoyski. Niezmiernie utalentowany, przyczynił się do politycznych i gospodarczych sukcesów króla, a także wojskowych, jako hetman wielki koronny. W czasie swego urzędowania, stał się Jan Zamoyski jednym z najbogatszych magnatów w Europie będąc także wielkim mecenasem sztuki.
W 1578 r. zorganizował kampanię przeciw Rosji o Inflanty. Zorganizował do niej 48 tys. żołnierzy i artylerię oblężniczą. W 1579 r. podbił Połock, a w rok później Wielkie Łuki. W trzeciej wyprawie wojska Batorego przez wiele miesięcy oblegały bezskutecznie Psków. Car Ivan IV zaproponował pokój. Przy mediacji dyplomaty watykańskiego Antonia Possevina, wojna zakończyła się w styczniu 1582 podpisaniem rozejmu w Jamie Zapolskim, w wyniku którego Rzeczpospolita odzyskała prawie całe Inflanty i Połock, natomiast plany Iwana IV uzyskania przez Rosję dostępu do Bałtyku, czyli Europy, legły w gruzach. Skutecznie opóźniło to proces wzrostu hegemonii państwa rosyjskiego w regionie o prawie sto lat.
Stefan Batory przeprowadził też wiele ważnych reform wewnętrznych. Utworzył piechotę wybraniecką, z 20 łanów w dobrach królewskich wyznaczany był jeden chłop do wojska. Reszta mieszkańców była zobowiązana go wyposażyć, jego gospodarstwo było zwolnione z wszelkich podatków i pańszczyzn. Utworzył trybunały apelacyjne, które rozpatrywały odwołanie od wyroków Sądu Najwyższego. W 1579 utworzył w Wilnie, jego pierwszym rektorem był Piotr Skarga. Utworzył oddziały piechoty kozackiej (tzn. kozaków rejestrowanych będących opłacanymi żołdem). Unowocześnij artylerię i uczynił husarię ciężką jazdą. Mimo że król był gorliwym katolikiem, przestrzegał jednocześnie tolerancji religijnej. Dążąc do wzmocnienia władzy królewskiej zwalczał warcholstwo i anarchię wśród szlachty (ścięcie magnata Samuela Zborowskiego).
[edytuj] Srebrny wiek
[edytuj] Polityka wewnętrzna Zygmunta III Wazy
[edytuj] Dymitriada
[edytuj] Wojny ze Szwecją w I połowie XVII w.
[edytuj] Wojny z Turcją
[edytuj] Polska w dobie wojen
[edytuj] Wojny z Kozakami
Po unii lubelskiej ziemie ukraińskie znalazły się pod panowaniem Rzeczpospolitej. Za skalnymi progami (porohami)znajdowała się kraina zwana Zaporożem. Tą nizinę zamieszkiwali chłopi zbiegli z folwarków, przestępcy. Mieszkańców tych ziem nazywano Kozakami. Byli społecznością ceniącą sobie wolność zorganizowaną na demokracje wojenną. Dowodził nimi ataman. Kozacy często grabili wybrzeża Morza Czarnego, co doprowadziło do wojen z Turcją. Kozacy po włączeniu ich ziem do Rzeczpospolitej bali się ucisku szlachty, ponadto obawiali się chrystianizacji. Królowie polski organizowali listę Kozaków rejestrowanych, czyli takich którzy za wolności i żołd służyli państwu zbrojnie. Władysław IV przygotowując się do wojny z Turcją, nakazał Ukraincą gotowość bojową. Nadał im również wiele przywilejów. Sejm sprzeciwił się jednak wojnie. Kozacy poczuli się oszukani wykorzystali swój potencjał przeciwko Polsce.
W 1648 roku na czele oddziałów stanął młody i zdolny szlachcic Bohdan Chmielnicki. Początkowym jego celem była po prostu zemsta na innym szlachcicu, lecz gdy ujrzał ogrom armii Kozaków, postanowił uniezależnić Zaporoże od Korony. Polacy ponieśli klęski kolejno pod: Żółtymi Wodami (rzeka), Korsuniem i Piławcami. Na domiar złego umiera król. Armia Chmielnickiego ciągle rosła zasilana chłopami zbuntowanymi rządami magnatów. Zwrócono się nawet o pomoc do tureckiego Tuhaj-beja, co jeszcze gorzej psuło polsko-tatarskie stosunki. Wojska atamna Chmielnickiego podeszły pod Lwów, który okupił się pieniędzmi, a następnie pod Zamość. Latem 1649 r. działania wojenne rozpoczęły się od oblężenia Zbaraża przez Chmielnickiego i chana Islama Gireja. Na pomoc oblężonej twierdzy ruszył z Warszawy przez Lublin król Jan Kazimierz z 15 - tys. armią, ale została ona osaczona pod Zborowem. Drogą dyplomatyczną udało się ówczesnemu kanclerzowi Ossolińskiemu pozyskać chana i skłonić go do rokowań. Zawarta w 1649 r. ugoda zborowska przewidywała:
- podniesienie liczby Kozaków rejestrowanych do 40 tys.,
- wyodręnienie trzech województw z urzędami i godnościami dla szlachty prawosławnej,
- przyznanie tytułu hetmańskiego Chmielnickiemu.
W 1651 r. armia Polska nareszcie zwycięża pod Beresteczkiem. Ugoda podpisana w Białej Cerkwi zmniejszała ilość Kozaków rejestrowanych do 20 tys. Ataman mimo swoijego zwycięstwa pod Batohem (52) nie był w stanie utrzeymać zdobytych ziem. Powstanie powoli przygasa. W tej trudnej sytuacji Chmielnickiemu pomaga car Aleksy. Zostaje podpisana umowa w Perejasławiu (1654), na mocy której Ukraina ma zwierzchnictwo Rosji. Rozpoczęła się wojna z Rosją (54-67). W 1658 podpisano z Kozakami układ w Hadziaczu, który postanawiał:
- Zostanie utworzone Księstwo Ruskie, na takich samych prawach co Litwa i Korona,
- władcą zostanie hetman.
- utworzenie Akademii w Kijowie,
- Duchowieństwo prawosławne miało zasiadać w senacie,
Nie zostały te postanowienie jednak egzekwowane przez Kozaków z powodu podziału Ukrainy. W 1660 Polska zwycięża z Rosją pod Cudnowem. Zwycięstwo nie zostaje jednak wykorzystane i Polska w 1667 W Andruszowie traci: smoleńszczyznę, lewobrzeżną Ukrainę i Zaporoże. Rozejm potwierdził jeszcze pokój Grzymułkowskiego z 1686.
[edytuj] "Potop szwedzki"
Po pokoju westfalskim Szwecja uzyskała nowe ziemie. Wzbudziło to w Karolu X Gustawie, króla od 1654 r., chęć uczynienia z M. Bałtyckiego morza wewnętrznego.
Polska wydawała się prostym łupem. Przekonał go do tego, skłócony z Janem Kazimierzem, Hieronim Radziejowski przebywający na dworze Karola. W Rzeczpospolitej trwała właśnie wojna z Kozakami i Rosjanami, kiedy to w roku 1655 wkroczyły armie skandynawskie. Pierwsza armia pod dowództwem Wittenberga, skierowała się na Wielkopolskę. Tam pod Ujściem 25 lipca 1655 r. szlachta bez walki przyjęła protekcję. Kolejna armia zajęła Litwę. Tu Janusz Radziwiłł poddał mu itwę, łamiąc unię z Polską. Bez walki poddało się jeszcze wiele ziem. Nawet wojsko hetmana Koniecpolskiego i Warszawa. Kraków jednak bronił się pod przewodnictwem Stefana Czarnieckiego. Powodem początkowego sukcesu Szwedów była niechęć szlachty do walki.
Król "uciekł" na Sląsk. Stamtąd wydał w listopadzie uniwersał. Wzywał w nim ludzi wszystkiej kondycji i stanu do walki. W krótkim czasie szlachta poznała się również na Szwedach, grabiących kraj. Na Litwie nadal walczył Paweł Sapieha.
Ks. Augustyn Kordecki - przeor klasztoru paulinów na Jasnej Górze, skutecznie dowodził obroną w okresie od 19 listopada d0 25 grudnia. Wieść o nadchodzeniu odsieczy i powstania na Podgórzu zmusiły Szwedów do odstąpienia od oblężenia. Wszyscy potraktowali to jako znak od Boga i w grudniu jeszcze wybuchło ogólnonarodowe powstanie przeciw najeźdźcy.
W Tyszowcach Mikołaj Potocki i Stanisław Lanckoroński zawiązał z Litwinami wojewody Pawła Sapiehy konfederacje hetmanów. Oddziały partyzanckie powstania nękały Szwedów w Małopolsce, Wielkopolsce i na Podlasiu.
W styczniu 1656 r. do kraju powrócił król. W katedrze lwowskiej złożył śluby i obiecał poprawić dolę walczących chłopów. Dowódctwo objął Stefan Czarnecki. Wraz z Sapiehą osaczyli oni w widłach Wisły i Sanu Karola Gustawa, skąd udało mu się wydostać. Ruch partyzancki wyzwolił już Wielkopolskę i Małopolskę bez Krakowa. Pod koniec czerwca odzyskano Warszawę.
Elektor brandenburski Frederyk Wilhelm I, stanął po stronie Szwecji. Karol Gustaw z pomocą Fryderyka jeszcze raz podbił Warszawę. Nie wpłynęło to jednak na sytuacje wojenną. W tym samym czasie na Węgrzech doszło do podpisania układu w Radnot. Szwecja, Brandenburgia, Siedmiogród i Radiwiłłowie zaplanowali rozbiór Polski.
Na początku 1657 r. wojska siedmiogrodzkie na czele z Rakoczym wkroczyły do Polski. Szwedzi ponowili atak z północy. Jednak nie udało i się przełamać Polskiej obrony.
Korzystając z okazji Fryderyk Wilhelm zawarł z Polską w 1657 r. w Welawie i Bydgoszczy traktaty. Mówiły one o uniezależnieniu się Prus Książęcych od Polski. Umocniło to pozycje Brandenburgii na arenie międzynarodowej. Była to największa strata potopu szwedzkiego.
W 1660 r. w Oliwie zawarto pokój kończący II wojnę północną. Jego postanowienia:
- Polska i Szwecja wróciły do staniu posiadania sprzed wojny,
- Rzeczpospolita utrzymała Kurlandię i część Inflany,
- Szwecja zobowiązała się przestrzegać wolnego handlu na Bałtyku,
- Szwecja miała zwrócić zagarnięte dobra kulturalne,
- potwierdzona traktaty welawsko-bydgowskie.
 |
Jak Czarniecki do Poznania / Po szwedzkim zaborze, / Dla ojczyzny ratowania / Wrócim się przez morze.
Stefan Czarniecki pobił Rakoczego, odbił Kraków i ruszył na Pomorze Zachodnie. W 1658 r. "odciągnął" część wojsk Szwecji do Danii. Tytuł hetmana otrzymał na łożu śmierci. Dzięki jego oddaniu Rzeczpospolita ocaliła swą suwerenność i miejsce nad Bałtykiem. Bohater narodowy. |
[edytuj] Wojny z Turkami
Polska biła się z Turkami pod koniec XVIIw. Ważniejsze bitwy:
- Bitwa pod Wiedniem w 1683,
- Bitwa pod Chocimiem w 1673,
- Obrona Kamieńca Podolskiego w 1672.
[edytuj] Następstwa wojen
Historia Polski/Polska pod rządami władców elekcyjnych/Następstwa wojen
[edytuj] Kryzys i upadek państwa polskiego
[edytuj] Ingerencje sąsiadów
[edytuj] "Za Króla Sasa jedz, pij i popuszczaj pasa" - rządy Wettinów
Mawiano, kiedyś: „Za króla Sasa jedz, pij i popuszczaj pasa”. Istotnie w tym czasie zasłynął niejaki Bohdan, dworzanin księcia Bazylego Ostrogskiego, który – jak podaje ówczesny pamiętnikarz – „…na śniadanie zjadał ćwiartkę skopu [baraniny], pieczoną gęś, parę kurcząt, pieczeń wołową, ser, dwa chleby. Do tego wypijał trzy garnce miodu. Na obiad zjadał dwanaście sztuk mięsa, cielęciny, baraniny, wieprzowiny niemało, kapłona, gęś, prosię, trzy pieczenie, to jest wołową, baranią i cielęcą. Wina i miodu cztery garnce, oprócz piwa i gorzałki jadł smaczno i wieczerzę.”
[edytuj] Czasy stanisławowskie
Głównym bohaterem czasów stanisławowskich był nie jaki Rafał z rodu Walczyków. Zabił wielu gości i praktycznie sam wojnę wygrał.
[edytuj] I Rozbiór Polski
W wyniku I rozbioru Prusy uzyskały: Warmię, województwo pomorskie, malborskie i chełmińskie (bez Gdańska i Torunia) oraz tereny położone nad Notecią i Gopłem, łącznie 36 tys. km² i 580 tys. mieszkańców. Rosja (rosyjski zabór) zajęła tereny położone na wschód od Dźwiny, Drui i Dniepru, obejmujące 92 tys. km² i 1 mln 300 tys. ludności. Austria - południową część województwa krakowskiego i sandomierskiego, księstwa oświęcimskie i zatorskie, województwo ruskie (bez ziemi chełmskiej) oraz część województwa bełskiego, razem 83 tys. km² i 2 mln 600 tys. ludności.
Na żądanie zaborców traktat rozbiorowy musiał zatwierdzić sejm Rzeczypospolitej. Nie przyniosły skutku interwencje króla Stanisława Augusta Poniatowskiego na dworach europejskich i tragiczny protest T. Rejtana. Poza traktatem sejm musiał przyjąć niekorzystne uchwały gospodarcze i handlowe. Skonfederowany sejm podjął próbę reformy państwa, powołał Radę Nieustającą i Komisję Edukacji Narodowej, uchwalił zwiększenie armii do 30 tys. żołnierzy i jej reorganizację. Ponadto przeprowadził reformę skarbową.
[edytuj] Konstytucja 3 Maja
[edytuj] II Rozbiór Polski
Pod pretekstem dokonywania akcji antyrewolucyjnej Prusy i Rosja podpisały 23 stycznia 1793 roku w Petersburgu traktat rozbiorowy. Rosja zagarnęła 250 tysięcy km² (ziemie białoruskie i ukraińskie), Prusy zaś 58 tysięcy km² (ziemie rdzennie polskie: Wielkopolska, Kujawy, część Mazowsza, Toruń i Gdańsk). Okrojona Rzeczpospolita miała odtąd liczyć niewiele ponad 200 tysięcy km².
Zaborcy domagali się zatwierdzenia rozbioru przez sejm. Na zwołanym sejmie do Grodna sejmie powołano do życia nową konfederację i 23 września 1793 roku ratyfikowano rozbiór. Bezpośrednią przyczyną II rozbioru Polski była przegrana wojna polsko-rosyjska w 1792, toczona w obronie Konstytucji 3 Maja. Król ugiął się przed żądaniami Katarzyny II i w lipcu 1792 przystąpił do konfederacji targowickiej. Przywódcy patriotycznego stronnictwa reform musieli opuścić kraj. 23 I 1793 Prusy i Rosja podpisały konwencję w sprawie II rozbioru Polski, który został zatwierdzony przez zdominowany przez targowiczan sejm grodzieński (1793). W wyniku II rozbioru Prusy zajęły: województwo poznańskie, kaliskie, gnieźnieńskie, sieradzkie, łęczyckie, inowrocławskie, brzesko-kujawskie, płockie, ziemię dobrzyńską, część województw rawskiego i mazowieckiego oraz Toruń i Gdańsk, razem 58 tys. km² i ponad 1 mln mieszkańców. Zabór rosyjski objął ziemie ukraińskie i białoruskie na wschód od linii Druja-Pińsk-Zbrucz, razem 280 tys. km² i 3 mln mieszkańców. Austria nie brała udziału.
