Historia Polski/Polska pod rządami władców elekcyjnych/Pierwsza wolna elekcja

Z Wikibooks, biblioteki wolnych podręczników.

W 1572 umarł ostatni Jagiellon. Konieczny był wybór nowego władcy Polski. Już pierwszy spór wywołała osoba interrexa. Kto ma nim zostać? Jedni opowiadali się za Janem Firlejem; protestantem, wojewodą krakowskim i marszałkiem wielkim koronnym; inni zaś za Jakubem Uchańskim; prymasem. Temu ostatniemu ta funkcja przypadła, przy kolejnych elekcjach to właśnie prymasowie byli interrexami.

Zimą 1573 r. odbył się w Warszawie sejm konwokacyjny. Rozgorzała walka w sprawie miejsca elekcji. Wybierano między Warszawą a Lublinem. Na Lubelszczyźnie znaczną siłę tworzyli protestanci, a na Mazowszu zubożali katolicy. Zdecydowano się na wieś Kamień koło Warszawy. Głosowano województwami. Głosować mogła cała szlachta.

Różnowiercy i katolicy postanowili anulować spory religijne, na czas elekcji, dla dobra Rzeczpospolitej. Podpisali w 1573 r. akt konfederacji warszawskiej. Gwarantował on podstawy prawne dla innowierców.

Kandydatami do tronu Polski i Litwy byli:

• arcyksiążę Ernest Habsburg,
• car Iwan Groźny,
• królewicz francuski Henryk Walezy,
• Jan III Szwedzki, mąż Katarzyny Jagiellonki.

Szlachta głosowała bezpośrednio i indywidualnie, lecz - województwami. Wybór padł na Henryka Walezego, któremu sejm elekcyjny w maju 1573 r. przedstwaił szereg warunków.

Czy wiesz, że... ? Pole elekcyjne ogrodzone było parkanem, a w środku znajdowała się szopa senatorska. Przed nią obradował senat pod przewodnictwem prymasa. Zgromadzona szlachta wysłuchiwała wysłanników kandydatów do tronu. Dla bezpieczeństwa na obrady nie wolno było przyjeżdżać w zbroi i z bronią palną. Nie wolno było też pić alkoholu. Nad porządkiem i bezpieczeństwem czuwała straż marszałkowska, rzadko bowiem przestrzegano zakazów.

[edytuj] Artykuły henrykowskie

Szlachta spisała wszystkie swe przywileje oraz prawa i obowiązki króla. Nazwano ja artykułami henrykowskimi.

Zasady zawarte w artykułach były dla każdego władcy jednakowe:

• gwarantowały szlachcie zachowanie przywilejów,
• określały zasady ustroju i prawa Rzeczypospolitej,
• nakazywały królowi zwoływanie sejmu walnego co dwa lata na okres 6 tygodni,
• król na stałe ma przy swoim boku radę doradczą złożoną z czterech senatorów (tak zwanych rezydentów),
• nie pozwalały na używanie tytułu dziedzicznego; król miał być wybierany tylko poprzez wolną elekcję,
• politykę wewnętrzną i zagraniczną poddawały kontroli sejmu,
• zabraniały podejmować istotnych decyzji politycznych królowi bez zgody senatorów przebywających na dworze królewskim,
• ukazywały zależność monarchy od praw Rzeczypospolitej, czyli od szlachty, która te prawa sporządzała,
• obywatele mają prawo do wolności wyznania (przysięga na przestrzeganie postanowień konfederacji warszawskiej)
• zezwalały na wypowiedzenie królowi nieposłuszeństwa (rokosz), w wypadku łamania przez niego przywilejów szlacheckich.

Artykuły henrykowskie wzmocniły prawa polityczne szlachty i uzależniły od niej władców.

[edytuj] Pacta Conventa

Obok artykułów henrykowskich król musiał także wystawić pacta conventa. Były to zobowiązania aktualnego króla wobec państwa i szlachty.

Henryk Walezy obiecywał:

• spłacić długi Zygmunta Augusta,
• wybudować flotę na Bałtyku,
• wykształcić stu synów szlachecki na własny koszt na uniwersytecie paryskim,

[edytuj] Rządy Walezego

Koronacja Henryka Walezego, opóźniona, odbyła się w lutym 1574 r. Król zatwierdził artykuły henrykowskie, pacta conventa oraz konfederacje warszawską o pokoju religijnym. Król nie licząc się z zasadą dożywotności urzędów, nadał je wielu sobie bliskim osobom. Do Polski dotarła wiadomość o śmierci Karola IX, brata Walezego. Walezy ponaglany przez matkę, Katarzynę Medycejską, opuścił Polskę. Objął tron we Francji. Tam poślubił Ludwikę Lotaryńską (1554 - 1601). Zmarł bezpotomnie w 1589 zamordowany przez obłąkanego dominikanina.

Czy wiesz, że... ? Henryk Walezy był biseksualistą.

Ciekawostka Listy, które Henryk Walezy wysyłał do swojej kochanki Marii de Cléves (1553 - 1574) były podpisywane jego własną krwią.