Historia administracji/Galicja

Z Wikibooks, biblioteki wolnych podręczników.
Skocz do: nawigacja, szukaj

Galicja[edytuj]

Herb Galicji i Lodomerii

Galicja obejmowała - w potocznym mniemaniu - ziemie b. zaboru austriackiego. Utożsamia się ją z Królestwem Galicji i Lodomerii, a ściślej: "Królestwem Galicji i Lodomerii wraz z Wielkim Księstwem Krakowskim i Księstwem Oświęcimia i Zatoru", jako autonomicznym krajem koronnym Cesarstwa Austriackiego, który posiadał własny sejm, rząd (wydział krajowy), głowę państwa (namiestnika) i samorząd terytorialny.

Monarchia habsburska przeszła długi okres przemian ustrojowych od oświeconego absolutyzmu, przez policyjne państwo post-absolutne początku XIX wieku, Wiosnę Ludów i dualistyczną monarchię konstytucyjną: Austro - Węgry. Symbolem monarchii stał się powszechnie lubiany cesarz Franciszek Józef. Status Galicji uregulował m.in. Dyplom październikowy z 1860, Patent lutowy z 1861, Statut krajowy oraz "konstytucje grudniowe" z 1867.

Zobacz też:

Mapa Królestwa Galicji i Lodomerii (autor Mariusz Paździora)

Swobody obywatelskie[edytuj]

Ludność Galicji, jak i całego cesarstwa formalnie cieszyła się szerokimi swobodami obywatelskimi, na które składały się: równość wobec prawa, równouprawnienie narodów i języków, wolność wyznania, tolerancja religijna, swoboda kultu, wolność osobista, nietykalność mieszkania, tajemnica korespondencji, wolność słowa, wolność prasy, swoboda poruszania się, osiedlania, wyboru miejsca pracy, ochrona własności, prawo do ochrony przed sądem, swoboda stowarzyszeń, zgromadzeń, prawo petycji, jak również wolność nauki i nauczania.

Austro-Węgry

Sejm Krajowy[edytuj]

Sejm Krajowy był organem ustawodawczym autonomii galicyjskiej. W jego skład wchodzili posłowie (wyłaniani w wyborach) oraz wiryliści (arcybiskupi, biskupi, rektorzy, prezes Akadademii Umiejętności).

Wybory do Sejmu były wyborami kurialnymi. Wyborcy byli zgrupowani w grupach wyborczych zwanych kuriami. Każda z nich wybierała inną liczbę posłów. Były to kurie: wielkiej własności ziemskiej (44 posłów), izb przemysłowo - handlowych (3), miast większych (23 - 31), gmin miejskich i wiejskich (74). Wybory były dlatego niedemokratyczne, nierówne, a w dodatku wprowadzono głosowanie jawne. W lutym 1914 r. uchwalono zmianę prawa wyborczego, dla miast miała zostać utworzona kuria powszechna, a dla gmin wiejskich wybory bezpośrednie i równe. Przepisy nie weszły jednak w życie z powodu wybuchu I wojny światowej.

Kompetencje Sejmu Krajowego: "kultura krajowa", administracja samorządowa, sądownictwo, rolnictwo, leśnictwo, budownictwo publiczne, przemysł, handel, wystawy i targi, infrastruktura, komunikacja, podatki, budżet, szkolnictwo, kultura, dobroczynność, sprawy zdrowotne, sprawy kościelne, straż ogniowa, kwaterunek wojska, prawo cywilne, karne, karno - policyjne, kontrola nad administracją rządową, rozpatrywanie sprawozdań namiestnika, interpelacje. Sejm mógł wystąpić do austriackiej Rady Państwa o uchwalenie ustaw w sprawach wykraczających poza jego uprawnienia.

Z Sejmem związani byli kompetencyjnie Marszałek Sejmu, Namiestnik oraz Cesarz. Marszałek mianowany przez cesarza przewodniczył Sejmowi. Miał dwóch zastępców: jednego polskiego a drugiego ukraińskiego. Namiestnik składał sprawozdania przed Sejmem, odpowiadał na interpelacje, opiniował i przedkładał ustawy sejmowe cesarzowi, posiadał inicjatywę ustawodawczą. Cesarz sankcjonował ustawy, zwoływał, zamykał, odraczał obrady, a także mógł rozwiązać Sejm Krajowy w nadzwyczajnych okolicznościach.

Zanim na fali reform lat 60-tych powstał Sejm Krajowy, od końca XVIII w. działał Sejm postulatowy. Składał się z czterech stanów: duchowieństwa, magnatów, stanu rycerskiego i przedstawicieli miasta Lwowa. Zajmował się jedynie sprawami rozkładu podatków państwowych, mógł także składać prośby (adresy) do cesarza w sprawach prowincji.

Marszałkowie Sejmu Krajowego[edytuj]

Wydział Krajowy[edytuj]

Wydział Krajowy składał się z marszałka oraz 6 członków wybieranych na 6 lat. Był organem przygotowawczym, wykonawczym dla Sejmu (pełnił funkcję komisji sejmowej), zarazem biurem Sejmu. Sprawował nadzór nad samorządem terytorialnym, zarządem majątkiem krajowym, zakładami krajowymi i funduszami. Kontrolował wybory, weryfikował mandaty poselskie, reprezentował kraj na zewnątrz. Marszałka Wydziału Krajowego mianował cesarz.

Rada Szkolna Krajowa[edytuj]

Rada Szkolna Krajowa była centralnym organem oświatowym w Galicji. Na jej czele stał namiestnik, zastępowany przez wiceprezydenta Rady. Jej członkowie byli mianowani przez cesarza a zaliczali się do nich: referendarze, inspektorzy, duchowni, przedstawiciele Wydziału Krajowego, nauki, nauczycieli, rad miejskich Krakowa i Lwowa.

Kompetencje Rady obejmowały zarząd szkolnictwem ludowym i średnim poprzez rady szkolne powiatowe (miejscowe) i gminne, zakładanie szkół (np. zawodowych), prowadzenie seminariów nauczycielskich, nominowanie dyrektorów szkół, nauczycieli, inspektorów, budżet szkolnictwa, programy nauczania, opiniowanie podręczników, nadzór nad szkolnictwem niepublicznym, wprowadzenie do szkół języka polskiego i ukraińskiego.

Była bardzo ważną instytucją autonomii galicyjskiej, która zasłużyła się dla rozwoju i polonizacji szkolnictwa w zaborze austriackim.

Minister ds. Galicji[edytuj]

Minister ds. Galicji odpowiadał za prowadzenie, koordynowanie i opiniowanie spraw krajowych na szczeblu rządowym w Wiedniu. Zwany był "opiekunem i orędownikiem kraju".

Ministrowie ds. Galicji przy rządzie cesarskim w Wiedniu[edytuj]

Namiestnik[edytuj]

Namiestnik był reprezentantem cesarza, a zarazem "mężem zaufania" większości Sejmu. Podlegał cesarzowi, kierował administracją rządową z wyjątkiem wojskowej. Był zwierzchnikiem urzędników krajowych i posiadał także uprawnienia w sferze prawodawczej, w tym inicjatywę ustawodawcza. Rozpisywał wybory do Sejmu Krajowego, przedkładał cesarzowi ustawy sejmowe do podpisu i składał sprawozdania przed Sejmem. Nie mógł głosować nad uchwałami chyba, że jednocześnie był posłem.

Mimo, że to namiestnik stał na czele cesarskiej administracji rządowej, w Galicji funkcjonowały urzędy niezależne od niego, a podporządkowane bezpośrednio rządowi w Wiedniu, np. Prokuratoria Skarbu.

Namiestnicy Galicji[edytuj]

Starosta[edytuj]

Starosta sprawował władzę w zakresie administracji rządowej w powiecie. W swoim ręku skupiał ogół spraw administracyjnych, z wyłączeniem spraw podatkowych i szkolnictwa (szczególnie bezpieczeństwo i porządek publiczny). Przewodniczył radzie szkolnej powiatowej. Nadzorował samorząd terytorialny, organizował wybory do Sejmu, a podlegał namiestnikowi.

Samorząd terytorialny[edytuj]

Samorząd terytorialny galicyjski rządził się następującymi zasadami:

  • obowiązkowej przynależności do gminy (prawo swojszczyzny z 1863 r.),
  • swobodą przyjmowania członków (prawo szupasu),
  • wybieralnością organów samorządowych przez mieszkańców,
  • samodzielnością w zakresie zarządu swoim majątkiem i jawnością budżetu.

Mieszkańcy danej gminy dzielili się na: obywateli gminy i obcych; w miastach ponadto istnieli obywatele miejscy (wszyscy, którzy posiadali obywatelstwo miejskie zanim wprowadzono prawo swojszczyzny). Gmina mogła także nadawać obywatelstwo honorowe. Urzędnicy samorządowi nie byli urzędnikami publicznymi, lecz pracowali na podstawie umów prywatno - prawnych. Członkowie lokalnych organów samorządowych pracowali honorowo. Jedynie naczelnik gminy, burmistrz i kilka osób na wyższych stanowiskach pobierało pensje [A. Pankowicz].

Prawo swojszczyzny było prawem mieszkańca gminy do niezakłóconego pobytu i zamieszkiwania na terenie gminy, korzystania z zakładów gminnych oraz prawa do opieki i zabezpieczenia społecznego ze strony władz. Prawo to nabywało się z chwilą urodzenia, ale można było je zmienić (tj. nabyć nowe) w nowym miejscu zamieszkania, czyli w nowej gminie, do której się przyjechało i na stałe osiedliło. Osoby nieposiadające prawa swojszczyzny mogły zostać wydalone z obszaru gminy w razie popełnienia przestępstwa, naruszania porządku i moralności publicznej. Prawo swojszczyzny nadawała rada gminy na podstawie swobodnego uznania i za opłatą też swobodnie ustalaną. Wydawano wówczas tzw. "kartę przynależności" (Heimat-Schein). Kierowano się takimi przesłankami, jak: długoletni niezakłócony pobyt (nawet do 10 lat), posiadanie stałego zatrudnienia i mieszkania; dobra opinia; otrzymanie świadectwa moralności od władz policyjnych; wniesienie opłaty.[1]

samorząd powiatowy[edytuj]

Organami samorządowymi w powiecie były rada powiatowa oraz wydział powiatowy. Rada powiatowa była organem uchwałodawczym i kontrolnym; zaś wydział powiatowy zarządzającym. Na czele wydziału stał marszałek powiatu. Rada powiatowa była wyłaniana w wyborach kurialnych, które odbywały się co 6 lat.

Do kompetencji samorządu powiatowego należały sprawy wewnętrzne powiatu oraz nadzór nad samorządem gminnym. Samorząd powiatowy znajdował się natomiast pod nadzorem Wydziału Krajowego i namiestnika. Marszałka powiatu mianował cesarz, ale kandydatów przedstawiały władze krajowe. Uchwały samorządu powiatowego egzekwował starosta, a nie marszałek powiatu czy wydział powiatowy. Uznano bowiem, że tylko jeden organ może stosować przymus w imieniu państwa.

samorząd gminy miejskiej[edytuj]

Twierdza Przemyśl - Fort XIII "San Rideau"

W gminie miejskiej władzę sprawowała rada miejska i magistrat (wydział miejski), z burmistrzami w większych miastach lub prezydentami w Krakowie i Lwowie. Osobny zarząd wprowadzono w Przemyślu (mieście - twierdzy).

W małych miastach i miasteczkach powstawały zwierzchności gminne z naczelnikami. Uprawnienia samorządu miejskiego były analogiczne do kompetencji innych instytucji samorządu terytorialnego, ale nadzór nad organami miast większych, zwłaszcza Krakowa i Lwowa był słabszy. Wiele też zależało od stosunków faktycznych i relacji między władzami powiatu a miasta.

samorząd gminy wiejskiej[edytuj]

W gminie wiejskiej istniała rada gminy (organ uchwałodawczy) i zwierzchność gminna z wójtem (naczelnikiem gminy) i przysiężnikami (od 2 do 12 osób).

Mieszkańcy wsi mieli ograniczone prawa wyborcze (ograniczone cenzusem majątkowy i wykształcenia). Prawo wyborcze przysługiwało też osobom prawnym, np. spółkom. Głosować można było przez pełnomocników, a wyborców grupowano w trzech lub dwóch kuriach (kołach wyborczych) wedle wysokości płaconych podatków. Wybierano też zastępców radnych. Naczelnika wybierał czasem właściciel wsi spośród kilku zaproponowanych kandydatów, zaś przysiężnych wybierali chłopi. Czasem w radzie gminy zasiadały jako wiryliści osoby z tytułu opłacania wysokiego podatku. Niekiedy naczelnik gminy posiadał silną pozycję, spychając na plan dalszy radę gminy. Nadzór nad samorządem gminnym sprawował wydział powiatowy i starosta. Dochody samorządu pochodziły z zysku zakładów i przedsiębiorstw komunalnych, opłąat za koncesje, dodatków do podatków państwowych. Gmina mogła też zobowiązywać mieszkańców do robót publicznych.

Kompetencje własne samorządu gminnego: zarząd mieniem gminy i dobrem gminnym, przedsiębiorstwa i zakłady komunalne, budżet, podatki, opłaty lokalne, komunikacja, budownictwo, bezpieczeństwo i porządek publiczny, aprowizacja, straż ogniowa, szkolnictwo, opieka zdrowotna.

Kompetencje zlecone: współdziałanie z organami rządowymi przy organizacji wyborów, ogłaszaniu przepisów, zbieraniu wiadomości statystycznych, prowadzeniu spraw meldunkowych, spisów ludności, poborze podatków, poborze do wojska, dostarczania podwód i kwaterunku, udzielaniu ślubów cywilnych, zwalczaniu epidemii.

obszar dworski[edytuj]

Pod pojęciem obszaru dworskiego rozumiemy jednostkę administracyjną, obejmującą zasadniczo folwark szlachecki. Władzę administracyjną nad parobkami, służbą itp. sprawował wówczas właściciel folwarku.

Literatura[edytuj]

  1. Feldman W., Stronnictwa i programy polityczne w Galicji 1846 - 1906, t. 1 - 2, Kraków 1907.
  2. Fras Z., Galicja, Wrocław 2000.
  3. Grodziski S., W Królestwie Galicji i Lodomerii, ... 1976.
  4. Informator statystyczny do dziejów społeczno - gospodarczych Galicji, red. Helena Madurowicz - Urbańska, wyd. UJ, Kraków (kilka tomów).
  5. Nabywaniec S., Kościół greckokatolicki w Galicji w latach 1772-1848, "Polska i Jej Wschodni Sąsiedzi" 2004, t. 4.
  6. Wereszycki H., Pod berłem Habsburgów, wyd. 1986.
  7. Pankowicz A., Analiza funkcjonalna miasta powiatowego. Studium Grybowa 1866 - 1932, Kraków 1996.

Przypisy

  1. L. Miękina, Po bobreckich śladach, Cieszyn 2010, s. 109.

Powrót do spisu treści