Historia administracji/Konstytucja marcowa

Konstytucja marcowa

Nasz akt zasadniczy wyobraża spaczoną konstytucję francuską. Adolf Suligowski

Konstytucja marcowa została uchwalona 17 marca 1921 roku. Była pierwszą konstytucją niepodległego państwa polskiego. Jej treść, założenia i forma powstawały w toku ostrych sporów politycznych między endecją, konserwatystami, socjalistami, ludowcami i mniejszościami narodowymi. Została też napisana przeciwko Piłsudskiemu. Endecja obawiała się bowiem, iż będzie on dążyć do przejęcia władzy w Polsce. Ów strach przed absolutum dominium wraz z przeniesieniem wzorców francuskich negatywnie zaważył na kształcie konstytucji. Biorąc ponadto pod uwagę, że wiele (jeśli nie większość) jej przepisów pozostała na papierze (np. odnośnie samorządu terytorialnego, praw obywatelskich), nie można jej uznać za udany akt prawny w dziejach polskiego konstytucjonalizmu.

Zasady

Konstytucja marcowa opierała się na następujących zasadach: ciągłości państwa polskiego, ustroju republikańskiego, zwierzchnictwa narodu, suwerenności narodu, demokracji reprezentacyjnej, trójpodziału władz, rządów parlamentarnych, państwa liberalnego, jednolitości państwa (państwa unitarnego), szerokiej decentralizacji i dekoncentracji, współdziałania organów państwowych, kontroli administracji publicznej, instancyjności sądownictwa i udziału w nim obywateli.

Prawa, swobody i obowiązki obywatelskie

• prawa polityczne: prawa wyborcze, dostęp do urzędów, wybór sędziów przysięgłych, ławników
• prawa obywatelskie: równość, ochrona życia, wolności, mienia, prawo do sądu, wynagrodzenia szkody, prawo petycji, opieka nad pracą, opieka nad macierzyństwem, nad dziećmi, bezpłatna nauka
• prawa wolnościowe: wolność osobista, nietykalność mieszkania, tajemnica korespondencji, wolność przesiedlania się, wyboru zawodu, emigracji, ochrona prawa własności, wolność prasy, zgromadzeń, stowarzyszenia, prawo koalicji, wolność religijna, nauki i nauczania
• obowiązki obywatelskie: wierność, poszanowanie prawa, wykonywanie decyzji władz, spełnianie obowiązków publicznych, służba wojskowa, opłacanie podatków, wychowanie dzieci na prawych obywateli, wypełnianie obowiązków szkolnych.

Źródła prawa

Do źródeł prawa w Konstytucji marcowej zaliczano ustawy, umowy międzynarodowe ratyfikowane za zgodą Sejmu, rozporządzenia wykonawcze prezydenta i ministrów, zarządzenia, rozkazy oraz nakazy.

Sejm i Senat

Parlament był dwuizbowy. Składał się z Sejmu (444 posłów) i Senatu (111 senatorów). Posłowie i senatorowie byli wybierani na 5 lat. Uważani byli za przedstawicieli Narodu, korzystali z immunitetu, pobierali diety i obowiązywał ich zakaz łączenia funkcji poselskich i senatorskich.

Kompetencje Sejmu: uchwalanie ustaw, inicjatywa ustawodawcza, uchwalanie budżetu, wyrażanie zgody na działania rządu (np. zaciągnięcie pożyczki, zawarcie umowy międzynarodowej), wypowiedzenie wojny przez prezydenta, wprowadzenie stanu wyjątkowego; uprawnienia kontrolne: interpelacje, komisje nadzwyczajne, odpowiedzialność polityczna i konstytucyjna ministrów, absolutorium.

Zmiana Konstytucji mogła nastąpić na wniosek 1/4 posłów za zgodą Senatu. Przewidziano także możliwość rewizji Konstytucji co 25 lat od daty jej uchwalenia. Jeśli chodzi o drogę legislacyjną, to inicjatywę ustawodawczą posiadał Sejm lub rząd. W razie uchwalenia projektu ustawy przez Sejm, projekt był przekazywany do Senatu, który posiadał weto zawieszające. Jeśli projekt zyskał akceptację Senatu był przedkładany prezydentowi do podpisu, którego głowa państwa nie mogła odmówić.

Sejm i Senat obradując wspólnie tworzyły Zgromadzenie Narodowe, którego zadaniem był wybór prezydenta. Prezydent był wybierany na 7 lat z możliwością reelekcji.

Prezydent

Prezydent był głową państwa i mimo bardzo szerokich formalnych uprawnień, pełnił jedynie funkcje reprezentacyjne. W ramach władzy wykonawczej, zgodnie z wolą większości sejmowej powoływał i odwoływał Prezesa Rady Ministrów i na jego wniosek ministrów. Obsadzał urzędy cywilne i wojskowe na wniosek premiera oraz ministrów. Był zwierzchnikiem sił zbrojnych (ale nie mógł być naczelnym wodzem w czasie wojny). Mianował sędziów zgodnie ze stanowiskiem ministra sprawiedliwości. W sprawach zagranicznych formalnie zawierał umowy międzynarodowe, przyjmował i wysyłał przedstawicieli dyplomatycznych, wypowiadał wojnę i zawierał pokój za zgodą Sejmu. Faktycznie kierownictwo sprawami zagranicznymi leżało w ręku ministra spraw zagranicznych, premiera, rządu, koalicji rządzącej i większości sejmowej.

W stosunku do władzy ustawodawczej zwoływał, zamykał i odraczał sesje parlamentu. Mógł zwołać sesję nadzwyczajną i rozwiązać Sejm za zgodą Senatu. Podpisywał ustawy, zarządzał publikację ustaw, wydawał rozporządzenia, rozkazy i nakazy. Faktycznie podpis prezydenta pod tekstem ustawy uchwalonej przez Sejm był formalnością.

Wykonywał też klasyczne uprawnienia głowy państwa: prawo łaski oraz nadawania orderów. Był odpowiedzialny konstytucyjnie przed Trybunałem Stanu. Opróżnienie urzędu prezydenta następowała w razie śmierci, rezygnacji, złożenia uchwałą Sejmu w przypadku niemożności sprawowania urzędu dłużej niż 3 miesiące, skazania przez Trybunał Stanu za delikt konstytucyjny. Prezydenta w razie potrzeby zastępował marszałek Sejmu.

Rada Ministrów

Rząd (Rada Ministrów) był zależny od kruchej większości sejmowej. Premiera powoływał i odwoływał prezydent zgodnie z wolą większości sejmowej i koalicji rządzącej. Do rządu należała polityka wewnętrzna i zewnętrzna państwa. Ministrowie ponosili odpowiedzialność polityczną, konstytucyjną, solidarną, indywidualną. Wprowadzono zasadę kontrasygnaty, w swej skrajnej postaci, która krępowała działania prezydenta.

Wady Konstytucji 17 marca 1921 roku.

• napisana "przeciwko" Piłsudskiemu w obawie przed "absolutum dominium",
• naśladownictwo złej konstytucji francuskiej doprowadziło do jeszcze gorszej polskiej,
• niedostosowanie do realiów (wojna, konflikty międzynarodowe, narodowościowe, religijne, gospodarcze, polityczne i społeczne; pozycja Kościoła katolickiego; spory polityczne: Piłsudski, endecja, socjaliści, ludowcy, mniejszości, komuniści, radykalni ludowcy, radykalni narodowcy),
• szerokie prawa wyborcze przy 50 % analfabetyźmie, niski próg cenzusu wiekowego,
• osłabienie władzy prezydenta:
  • pozbawienie inicjatywy ustawodawczej
  • wybór przez parlament
  • brak weta
  • rygorystyczna kontrasygnata (podwójna i premier i minister) - prezydent stał się zakładnikiem rządu
  • mechaniczne podpisywanie aktów prawnych uchwalonych przez parlament (nie mogł "nie podpisać")
  • był zwierzchnikiem sił zbrojnych, ale nie mógł być naczelnym dowódcą
  • posiadał prawo łaski
  • nieokreślono znaczenia zwrotu konstytucyjnego mówiącego, iż "prezydent mianuje prezesa Rady Ministrów"
  • brak praktycznej możliwości rozwiązania Sejmu
• brak rygorów uchwalenia budżetu,
• brak rygorów wotum nieufności, brak elementów racjonalnego parlamentaryzmu (w tym konstruktywnego wotum nieufności); osłabienie pozycji premiera, który był zakładnikiem klubów poselskich,
• brak inicjatywy obywatelskiej,
• długa 5 - letnia kadencja parlamentu i permanentna sesja (od 1922 do 1926!)
• zbyt szeroki immunitet poselski,
• kształt Senatu taki sam jak Izby Poselskiej a bez inicjatywy ustawodawczej; osłabienie pozycji Senatu, który nie mógł stanowić przeciwwagi rozbitego Sejmu,
• Naczelna Izba Gospodarcza i samorząd gospodarczy były pustymi obietnicami,
• brak Trybunału Konstytucyjnego i możliwości kontroli ustaw za zgodność z konstytucją, samowola ustawodawcza Sejmu,
• brak możliwości bezpośredniego stosowania konstytucji, brak możliwości uchylenia prawa zaborczego sprzecznego z Konstytucją i prawami obywatelskimi, co spowodowało pozostawienie tego prawa w mocy,
• brak faktycznych gwarancji praw obywateli i obrony przed samowolą władzy; brak faktycznych granic władzy,
• ograniczenie praw obywatelskich żołnierzy,
• deklaratywność konstytucji (sądy administracyjne, sądy pokoju, samorząd gospodarczy, poszanowanie praw mniejszości),
• fikcyjna decentralizacja - faktyczna centralizacja, brak niezależnego samorządu terytorialnego,
• fikcyjna autonomia narodowościowa, przy faktycznym wynaradawianiu,
• mnóstwo nieścisłości terminologicznych.

---

Powrót do spisu treści