Historia administracji/Królestwo Polskie

Z Wikibooks, biblioteki wolnych podręczników.
Skocz do: nawigacja, szukaj

Królestwo Polskie[edytuj]

Królestwo Polskie, zwane Królestwem Kongresowym przechodziło znamienne przekształcenia ustrojowe. Do 1832 roku było monarchią konstytucyjną w unii personalnej w Rosją. Po 1832 prowincją rosyjską o pewnych odrębnościach ustrojowych. Zaś po 1864 doszło do unifikacji z imperium rosyjskim i uznaniu Królestwa za Kraj Przywiślański.

Ustrój społeczny[edytuj]

W ciągu 100 lat istnienia Królestwa społeczeństwo polskie ulegało ciekawym przemianom. Nie można wprost powiedzieć, iż przeszło od feudalizmu do kapitalizmu, ponieważ ani nie tkwiło w feudaliźmie (dzięki dorobkowi Księstwa Warszawskiego), ani nie weszło w pełni w czasy kapitalizmu. Wydaje się, iż najważniejsze - ze społecznego punktu widzenia - były dwa zjawiska II połowy XIX wieku: industrializacja i uwłaszczenie chłopów. Dlatego też można stwierdzić, iż po 1864 roku społeczeństwo Królestwa stawało się kapitalistyczne z pozostałościami feudalizmu.

Szlachta
Po 1815 nastąpiło wzmocnienie pozycji społecznej i politycznej właścicieli ziemskich. Przywrócono przywileje społeczne i umocniono władzę nad chłopem. Po 1864 nastąpiła deklasacja części szlachty "wysadzonej z siodła". Kształtowała się warstwa ziemian oraz wielkich właścicieli ziemskich.

Miasta
W Królestwie istniały miasta prywatne i te położone w dobrach narodowych. Co ciekawe, prawo własności mieszczan było prawem własności niepełnej z obciążeniami na rzecz dziedzica. Mieszczanie byli obowiązani do płacenia czynszów, opłat od wykonywania rzemiosła, danin w naturze (jaj, kogutów), a nawet robocizny. Specjalne opłaty wnosiła ludność żydowska, np. od łaźni, świeczkowe od świec sprzedanych w bożnicy. Pan feudalny zachował monopol propinacyjny, pobierał myta, opłaty mostowe, targowe, brukowe, jarmarczne, czy wagowe. Owszem ukazem z 1866 roku zniesiono stosunki dominalne w miastach i mieszczanie uzyskali pełną własność swoich nieruchomości, ale pewne obciążenia utrzymano na mocy umów między właścicielem wsi a mieszkańcami.

Po 1864 władze carskie zamieniły wiele miast na osady, pozbawiając ich praw miejskich. Z reguły uważa się, iż nastąpiło to wskutek represji politycznych caratu wobec polskich ośrodków miejskich, jednak część historyków zwraca uwagę, iż był to owszem skorelowany w czasie, ale oderwany przyczynowo od powstania styczniowego, wynik porządkowania administracji miejskiej w prowincji rosyjskiej, jaką było Królestwo. Wiele z tych "miast" było jedynie zacofanymi i zaniedbanymi wsiami, stojącymi na rażąco niskim poziomie cywilizacyjnym (sanitarnym i komunikacyjnym w pierwszej kolejności), których mieszkańców nie stać było na utrzymanie urzędu burmistrza.

W procesie industrializacji i uwłaszczenia ukształtowała się, obok drobnomieszczaństwa (rzemieślników, chałupników, drobnych kupców), warstwa robotników, ale też burżuazji (zwłaszcza finansowej i przemysłowej, czego świetny przykład dała Łódź ze swymi lodzermenschami). Urbanizacja natomiast sprzyjała rozwojowi inteligencji, która tak zasłużyła się w pielęgnowaniu polskości w okresie pozytywizmu i rewolucji 1905 roku; przygotowując ideowy grunt pod powstanie Niepodległej Polski.

Uderzający był w Kongresówce znaczny odsetek ludności żydowskiej, która opanowała przemysł i handel, a wiele - jeśli nie większość - miasteczek (np. Lubelszczyzny) było przede wszystkim ośrodkami żydowskimi. Zresztą dzięki reformom Wielopolskiego ta grupa ludności została równouprawniona w stosunku do reszty mieszkańców. Konflikty między Polakami a Żydami - jak między każdymi odmiennymi kulturowo społecznościami, żyjącymi na jednym terytorium - były nieuchronne, ale - o czym należy pamiętać - celowo podsycane przez władze carskie.

Chłopi[edytuj]

W źródłach można spotkać się z różnymi określeniami chłopów, np.:

  • chałupników, tj. chłopów posiadających chatę, ale nie posiadających ziemi, żyjących z najmowania się do pracy u innych lub w dworze,
  • komorników - chłopów nieposiadających własnej ziemi, mieszkających u gospodarza, pomagających mu w gospodarstwie w zamian za mieszkanie,
  • połowników - chłopów dzierżawiących ziemię od innych gospodarzy,
  • zagrodników - chłopów, posiadający niewielkie gospodarstwa.

Początkowo w Królestwie obowiązywał dekret grudniowy z 1807 roku. Jednak, wskutek kryzysu po wojnach napoleońskich i brakowi rąk do pracy w folwarkach, niekorzystne dla chłopów postanowienia dekretu nie były przez ziemian wykorzystywane. W 1818 roku nastąpiła zmiana ustroju gminy wiejskiej. Wówczas już formalnie uznano, iż obszar gminy pokrywa się z granicami dobra ziemskiego danego feudała, który obejmował stanowisko wójta, co umocniło pozycję ziemiam wobec gromad wiejskich.

W latach trzydziestych, wraz z unowocześnieniem rolnictwa ziemiańskiego, rozwojem upraw i hodowli - ujawniły się tendencje antychłopskie: zwiększano pańszczyznę, tzw. "darmochy" (darmowe obowiązki chłopów wobec dworu) i rugowano chłopów z ziemi, powiększając areały folwarków. Naturalnie budziło to opór wsi i w trosce może nie tyle o interes chłopstwa, co o chęć zapewnienia spokoju i porządku publicznego władze Królestwa stopniowo polepszały byt chłopów. W pierwszej kolejności zaprowadzono oczynszowanie w dobrach rządowych i donacyjnych (tj. podarowanych dostojnikom carskim po klęsce powstania listopadowego). Ukazem z 1846 roku uznano dziedziczne prawa do ziemi chłopów, zakazano rugów, znoszono darmochy, przyznano ograniczone prawo przenoszenia się z miejsca na miejsce oraz zaczęto układać tzw. tabele prestacyjne, tj. spisy powinności chłopów danej wsi wobec feudała.

Powszechne oczynszowanie, które miało zastąpić pańszczyznę nastąpiło w okresie reform Wielopolskiego, ale powrócono do feudalnej konstrukcji własności ziemi, chcąc ograniczyć postanowienia Kodeksu Napoleona. Rok 1864 przyniósł uwłaszczenie, skierowane przeciwko ziemianom - jako klasie "buntowniczej", która wzięła udział w powstaniu. Nie dokonano jednak racjonalnego podziału i komasacji gruntów oraz pozostawiono nieuregulowaną sprawę serwitutów.

Źródła prawa[edytuj]

Do źródeł prawa Królestwa Polskiego zaliczyć można:

  • Konstytucję z 1815 roku,
  • Statut Organiczny z 1832 r.,
  • akty carskie (ukazy, postanowienia itp.),
  • postanowienia namiestnika i Rady Administracyjnej,
  • prawa sejmowe.

Konstytucja[edytuj]

Konstytucja Królestwa wprowadzała ustrój monarchii konstytucyjnej, opartej o tzw. zasadę monarchiczną z silną władzą króla, a jednocześnie wypełnioną treściami liberalnymi i prawami obywatelskimi (równością wobec prawa, nietykalnością osobistą i majątkową, wolnością słowa, swobodą wyznań).

Król formalnie był skrępowany instytucją kontrasygnaty i przewidziano odpowiedzialność konstytucyjną ministrów. Prawa polityczne były - jak na początki XIX w. - dość szerokie i znaczny był zakres autonomii (własny parlament, budżet, wojsko, administracja, język urzędowy, waluta, system miar i wag, oświata). Niestety polityka caratu poszła w kierunku zawężania swobód obywatelskich, a również praktyka władz polskich i polskiej administracji cywilnej nie sprzyjała rozwojowi samorządności.

Król[edytuj]

Królem Królestwa Polskiego był każdoczesny car Rosji, gdyż w okresie konstytucyjnym Królestwo było osobnym państwem związanym z Rosją formalnie jedynie unią personalną. Po 1830 roku, gdy Królestwo było jedynie jedną z wielu rosyjskich prowincji, zrezygnowano z osobnej koronacji cara na króla Polski, a godność króla Polski była tylko jednym z tytułów cara (Wielkiego Księcia Finlandzkiego etc.).

Władza króla była władzą:

  • "samowładną" (nieograniczoną) i "zwierzchnią" (jedyną i niepodzielną). Wyróżniano więc sprawy z zakresu zarządu zwierzchniego (spraw załatwianych osobiście) i zarządu podległego (spraw delegowanych),
  • wykonawczą: obejmującą swym zasięgiem sprawy cywilne, wojskowe, finansowe (budżet) i zagraniczne, ale wykonywaną na zasadzie kontrasygnaty. Polityką zagraniczną zajmował się rząd w Petersburgu z udziałem Sekretariatu Stanu Królestwa Polskiego,
  • ustawodawczą: król był trzecim stanem sejmującym tak, jak to miało miejsce w I Rzeczypospolitej (w odróżnieniu do czasów napoleońskich). Król nadawał, zmieniał i interpretował konstytucję. Posiadał inicjatywę ustawodawczą i prawo weta wobec uchwał sejmowych. Mianował senatorów. Zwoływał, odraczał, rozwiązywał Izbę Poselską. Zwoływał sejmiki i zgromadzenia gminne.
  • kreacyjną: król mianował senatorów, ministrów, radców, referendarzy, prezesów komisji wojewódzkich, sędziów, urzędników, ambasadorów, arcybiskupów i biskupów.
  • głowy państwa, dzięki czemu król miał prawo łaski, nadawał ordery, a w jego imieniu wydawano wyroki.

Namiestnik[edytuj]

Namiestnik był zastępcą i reprezentantem króla. Posiadał władzę wykonawczą, przewodniczył Radzie Stanu, stał na czele Rady Administracyjnej (rządu), zarządzał Królestwem w imieniu króla, wykonywał przepisy Konstytucji i ustaw, dbał o porządek i bezpieczeństwo publiczne, mianował urzędników, wydawał i zatwierdzał akty prawne.

Do 1826 namiestnikiem był gen. Zajączek, który świadomie zrezygnował z aspiracji politycznych na rzecz dbania o rozwój gospodarczy kraju (szczególnie budowę dróg). W latach 1832 - 1856 funkcję namiestnika pełnił Paskiewicz. W czasie reform Wielopolskiego rozdzielono władzę namiestnika wprowadzając urząd Naczelnika Rządu Cywilnego. Lata 1863 - 1874 to namiestnictwo pogromcy powstania styczniowego - Fiodora Berga. Po jego śmierci, w 1874 r. zniesiono urząd namiestnika, a na czele Kraju Przywiślańskiego stanął generał-gubernator warszawski, wyposażony w pełnię władzy cywilnej i wojskowej. Znaczącą, choć negatywną rolę w latach 1815 - 1830 odgrywali komisarz cesarski Nikołaj Nowosilcow oraz naczelny wódz wielki ks. Konstanty.

Paskiewicz rządził Królestwem w latach 1832 - 1856. Łączył w swoim ręku władzę cywilną i wojskową. Zależny był bezpośrednio od cara Mikołaja I, które zaufaniem stale się cieszył. Jako namiestnik stał na czele Rady Administracyjnej i Rady Stanu. Kierował specjalnie powołaną kancelarią namiestnikowską. Zarządzał żandarmerią i aparatem wojskowo-policyjnym, od którego zależała administracja cywilna. Pilnował interesów caratu, tłumiąc przejawy "nieprawomyślności" i prześladując powstańców listopadowych. Wprowadzał sądy wojskowe, sądy polowe i tryb doraźny w postępowaniu sądowym, specjalne sądy dla karania powstańców, organy śledcze oraz komisje wojenno - sądowe. Namiestnikowi podlegali wojenny generał - gubernator warszawski oraz naczelnicy wojenni sprawujący faktyczną władzę w terenie. Jego śmierć, która zbiegła się w czasie ze zgonem cara Mikołaja I, pozwoliła na ożywienie polityczne w Królestwie, w okresie tzw. odwilży posewastopolskiej.

Naczelnik Rządu Cywilnego (lata 1862 - 1863) miał być zastępcą namiestnika. Miał kierować z jego ramienia administracją cywilną (urzędnikami administracji rządowej) i przewodniczyć Radzie Administracyjnej. Stanowisko Naczelnika Rządu Cywilnego wymyślono po to, aby doprowadzić stopniowo do polonizacji administracji cywilnej. Dążono do oddzielenia administracji cywilnej od wojskowej, tak by - co oczywiste - wojsko pozostało w rękach carskich, ale przynajmniej biurokracja cywilna przeszła w ręce polskie. Instytucja Naczelnika upadła wraz z innymi reformami ustrojowymi Wielopolskiego z chwilą wybuchu powstania styczniowego.

Generał - gubernatorzy warszawscy[edytuj]

Sejm[edytuj]

Sejm Królestwa był trójizbowy:

  1. król
  2. Senat
  3. Izba Poselska

Król, jako stan sejmujący posiadał pozycję nadrzędną. Zakres spraw ustawodawczych, jakimi Sejm mógł się zajmować był ograniczony. Sejm - a ściśle - Izba Poselska mogła uchwalać projekty ustaw (praw sejmowych) w sprawach z zakresu prawa cywilnego, karnego, administracyjnego, poboru do wojska, budżetu, monety, podatków. Ponadto mogła zgłaszać "uwagi dla rządu" (tj. pod adresem Rady Administracyjnej) i petycje do króla.

W Izbie Poselskiej działały komisje: prawa cywilnego i karnego, praw skarbowych, praw organicznych (konstytucyjnych) i administracyjnych; Sesje zwoływano co 2 lata na 30 dni, a członkom Izby Poselskiej przysługiwał immunitet.

Członkami Izby byli posłowie szlacheccy wybierani na sejmikach powiatowych oraz deputowani ze zgromadzeń gminnych. Na czele Izby - jak to się zwyczajowo w polskim systemie konstytucyjnym przyjęło - stał marszałek. Wprowadzono wyższy cenzus majątkowy w stosunku do Księstwa Warszawskiego.

W Senacie zasiadali - powoływani przez króla - biskupi, kasztelanowie, wojewodowie. Do kompetencji własnych izby wyższej należało przeprowadzanie tzw. rugów poselskich (kontrola ważności mandatów członków Izby Poselskiej) i nadzór nad księgami obywatelskimi. Na czele Senatu stał prezes. Senatorowie tworzyli Sąd Sejmowy, orzekający w sprawach zdrady stanu i oskarżenia ministra o łamanie konstytucji.

Rada Stanu i Rada Administracyjna[edytuj]

Mówiąc o Radzie Stanu powinniśmy pamiętać, iż pod tym pojęciem w okresie Królestwa kryły się dwie instytucje: Rada Administracyjna (rząd) oraz Ogólne Zgromadzenie Rady Stanu (czyli właściwa Rada Stanu, jako szersze gremium od Rady Administracyjnej).

Rada Administracyjna[edytuj]

Rada Administracyjna istniała w latach: 1815 - 1826 - 1832, 1832 - 1842 - 1863, 1864 - 1867.

skład: namiestnik, ministrowie (stojący na czele komisji rządowych), osoby powołane przez króla oraz sekretarz stanu.

kompetencje: Była organem doradczym dla namiestnika, spełniając rolę rządu. Realizowała akty królewskie, wydawała zarządzenia wykonawcze do postanowień króla. Stanowiła też forum uzgadniania działań ministrów, decydowała w sprawach wykraczających poza uprawnienia resortów. Od 1826 roku przejęła kompetencje namiestnika, stając się centralnym organem administracji rządowej, reprezentującym króla. Na jej czele stanął prezes Rady i wydawała własne postanowienia. Po 1832 roku w jej skład weszło 3 dyrektorów głównych, którzy zastąpili ministrów i działała jako organ centralny podporządkowany namiestnikowi. Po 1841 roku przejęła kompetencje Rady Stanu, tj. rozpatrywała sprawozdania dyrektorów komisji rządowych, przygotowywała projekty aktów prawnych i budżet. W czasie reform Wielopolskiego utraciła w/w uprawnienia na rzecz odnowionej Rady Stanu, przewodniczył jej zamiast namiestnika Naczelnik Rządu Cywilnego. Zlikwidowana została w 1867 roku, a jej kompetencje przekazano Komitetowi Urządzającemu.

Rada Stanu[edytuj]

Rada Stanu została przejęta z ustroju Księstwa Warszawskiego. Podobnie jak Rada Administracyjna również ulegała przemianom, które zależały od sytuacji politycznej Królestwa. Była likwidowana w czasie represji i przywracana w czasach "odwilży". Dlatego też, aby odróżnić instytucję Rady Stanu w tych poszczególnych okresach mówi się o I, II i III Radzie Stanu.

I Rada Stanu (1815 - 1830)

skład: namiestnik (potem prezes), ministrowie, zwyczajni (resortowi) i nadzwyczajni radcy stanu, referendarze oraz osoby powołane przez króla.

kompetencje: przygotowywała projekty ustaw i rozporządzeń, wnosiła je na forum Sejmu; decydowała o oddaniu urzędników pod sąd; rozpatrywała sprawozdania komisji rządowych, przygotowywała dla króla raport o stanie kraju. Działała jako sąd kompetencyjny, sąd administracyjny; przestała być natomiast - w przeciwieństwie do okresu Księstwa - sądem kasacyjnym.

II Rada Stanu (1832 - 1841)

skład: namiestnik, trzej dyrektorzy główni, przewodniczący Najwyższej Izby Obrachunkowej, radcowie stanu oraz osoby powołane przez cara.

kompetencje: Została podporządkowana rosyjskiej Radzie Państwa. Ograniczono jej uprawnienia w sferze układania projektów ustaw i budżetu dla Królestwa. Utraciła prawo oddawania pod sąd urzędników, ale nadal rozpatrywała sprawozdania ministrów i pozostała sądem administracyjnym i kompetencyjnym. Utworzono przy niej natomiast Heroldię Królestwa Polskiego - specjalną instytucję odpowiedzialną za weryfikację tytułów szlacheckich.

III Rada Stanu (1861 - 1867)

skład: namiestnik, wiceprezes, Naczelnik Rządu Cywilnego, szefowie komisji (członkowie Rady Administracyjnej), radcy stanu, stali i czasowi członkowie Rady Stanu mianowani przez cara oraz referendarze.

struktura: Rada została podzielona na wydziały: prawodawczy, sporny, skarbowo - administracyjny oraz próśb i zażaleń. Wyróżniono w niej ponadto skład sądzący i ogólne zebranie.

kompetencje: układanie projektów ustaw dla Królestwa i budżetu, kontrola sprawozdań komisji, sprawy szlachectwa, sprawy celne, oddawanie urzędników pod sąd, rozpatrywanie skarg na urzędników, wykonywanie sądownictwa administracyjnego i kompetencyjnego [W.P. Tekely].

Administracja centralna[edytuj]

Za bieżące administrowanie krajem odpowiadały komisje rządowe, czyli kolegialne ministerstwa. Do 1832 kierowników komisji rządowych zwano ministrami, zaś od 1832, gdy zmieniono nazwę komisji na "wydziały rządowe" nazywano ich dyrektorami głównymi. Komisje funkcjonowały zgodnie z zasadą "kolegialności ograniczonej", tzn. formalnie były organami wieloosobowymi, ale kierownictwo komisji spoczywało w ręku ministra. Dzięki temu chciano połączyć zalety zarówno organów kolegialnych, jak i jednoosobowych.

W Królestwie istniały następujące ministerstwa:

  1. wojny (do 1832)
  2. sprawiedliwości (zlikwidowane w 1876 roku)
  3. wyznań religijnych i oświecenia publicznego, które odpowiadało za sprawy szkolnictwa, wyznań religijnych, zarządu majątkami i funduszami religijnymi (zlikwidowane w 1832)[1]
  4. spraw wewnętrznych i policji (zlikwidowane w 1868)
  5. przychodów i skarbu (zlikwidowane w 1866)

Osobno działał sekretarz stanu, który zapewniał kontakty między rządem Królestwa a władzami w Petersburgu.

     Po 1832 roku zlikwidowano komisję wojny oraz komisji wyznań religijnych i oświecenia publicznego. Utworzono Okręg Naukowy Warszawski oraz Komisję Spraw Wewnętrznych i Duchownych. Zastąpiono ministrów dyrektorami głównymi.
     Po 1863 roku zniesiono wszystkie odrębności ustrojowe, w tym komisje rządowe (wydziały rządowe), ujednolicając administrację Królestwa z Rosją.

Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych i Policji odpowiadała za sprawy porządku i bezpieczeństwa publicznego, pobór do wojska, zabezpieczenie wolności obywateli i prawa własności (przynajmniej teoretycznie), opiekę nad rolnictwem, rzemiosłem, handlem, pocztą, budynkami publicznymi, szpitalami, zakładami dobroczynnymi, komunikacją lądową i wodną; a także sprawy miast. U jej boku działały różne organy doradcze: Rada Budownictwa, Rada Miernictwa, Rada Dróg i Spławów, Rada Lekarska, Rada Handlu i Rękodzieł, Dyrekcja Generalna Towarzystwa Ogniowego, tudzież Dyrekcja Generalna Poczty [W. Witkowski].

Komisja Rządowa Sprawiedliwości sprawowała władzę administracyjną w wymiarze sprawiedliwości. Nadzorowała sędziów i urzędników sądowych, wpływając na obsadę stanowisk sędziowskich i prokuratorskich. Prowadziła wizytacje i kontrole sądów, sporządzała raporty, miała wgląd w postępowanie dyscyplinarne, a także rozpatrywała zażalenia na działalność wymiaru sprawiedliwości. Podnosi się, iż działalność komisji po 1832 i po 1864 była wyrazem zerwania z zasadą niezawisłości sędziowskiej [W. Witkowski].

Na szczeblu centralnym funkcjonowały ponadto:

Najwyższa Izba Obrachunkowa (1815 - 1867): jej zadaniem było sprawdzanie wydatków publicznych pod kątem legalności i celowości, a także opiniowanie budżetu. Formalnie podlegała królowi, była niezależna do Rady Administracyjnej i ministrów, ale została podporządkowana namiestnikowi. Po jej likwidacji utworzono izby kontroli w Warszawie, Lublinie i Łomży.

Prokuratoria Generalna (1816 - 1915): reprezentowała w sporach majątkowych Skarb Państwa, instytucje publiczne, samorząd terytorialny i rodzinę cesarską; udzielała też opinii prawnych. Po 1864 r., Prokuratoria była jedyną instytucją w Królestwie Polskim zatrudniającą prawie wyłącznie personel polski. Na jej czele stał prezydujący, do pomocy miał radców i asesorów.

Problemy z przechowywaniem dokumentów urzędowych[edytuj]

Urzędy centralne i im podporządkowane urzędy lokalne zmagały się z problemem gromadzenia i przechowywania dokumentacji. Jest to zresztą odwieczny problem każdej biurokracji, która produkuje zwały papieru, a potem nie wie co z nimi począć. Organy administracji obowiązane są do segregowania i tzw. brakowania akt. Brakowanie akt oznacza wydzielenie części akt z przeznaczeniem do zniszczenia. Jak stwierdziła Małgorzata Osiecka, "pierwszą próbą uregulowania spraw związanych z brakowaniem akt w polskich urzędach było rozporządzenie namiestnika Królestwa Polskiego gen. Józefa Zajączka z 1820 roku. Dotyczyło ono przekazywania przestarzałych druków i formularzy z archiwów na rzecz papierni Karoliny Neumanowej w Warszawie (...). Rozporządzenie to pokazało, że rząd dość szybko dostrzegł w mnogości niepotrzebnego materiału aktowego, a zajmującego liczne półki, źródło rezerw dla przemysłu papierniczego"[2]. Poza papierniami zainteresowanie niepotrzebnymi dokumentami wyrażały władze wojskowe. Stary papier używano do produkcji sztucznych ogni, amunicji i ślepych naboi. Poza tym akta sprzedawano na licytacjach lub po prostu palono. Korzystały z nich również cementownie, np. cementownia Grodziec z Będzina.

Starano się nie przekazywać do zniszczenia dekretów królewskich, decyzji urzędowych, planów wojskowych, akt stanu cywilnego, ksiąg wieczystych, dokumentów dotyczących nieruchomości, czy ksiąg wyroków sądowych. Początkowo brakowano akta od przypadku do przypadku, w razie nadarzającej się okazji, wypadku losowego (np. zalania budynku) lub z powodu remontu, przeprowadzki, likwidacji urzędu, czy przepełnienia pomieszczeń archiwalnych. O przeznaczeniu akt decydowała ich przydatność do aktualnej pracy. Jak pisała cytowana Małgorzata Osiecka, brakowano dokumenty, które "wyszły z użycia", dotyczyły "zbyt dawnej epoki", "do służby bieżącej nieprzydatne" itp. Czasem robiono z nich koperty lub używano jako brudnopisów.

Problemem było to, iż nie ustalono jasnych i konkretnych zasad niszczenia dokumentacji; powierzano akta osobom niekompetentym, które miały swój interes w rozsprzedawaniu akt lub przekazywaniu na licytację jak największej ich ilości; gdyż część uzyskanych ze sprzedaży kwot stanowiła wynagrodzenie tych osób.

Organy lokalne[edytuj]

Okres konstytucyjny[edytuj]

W okresie konstytucyjnym (lata 1815 - 1830) władzę lokalną w województwach sprawowały komisje wojewódzkie (organy kolegialne) złożone z prezesa, komisarzy zasiadających, komisarzy delegowanych (obwodowych) i sekretarza. Natomiast komisarze zasiadający stali na czele wydziałów komisji wojewódzkiej, które zajmowały się wszystkimi sprawami lokalnymi województwa. Komisarze delegowani (obwodowi) administrowali obwodami w imieniu komisji wojewódzkiej. Tyle ile było obwodów tylu starano się więc powołać komisarzy obwodowych. Obwody powstawały z reguły w wyniku łączenia dwóch - trzech powiatów z czasów Księstwa.

W miastach działały urzędy municypalne z burmistrzem i ławnikami lub prezydentem i radnymi (mianowanymi przez władze, a nie wybieranymi przez mieszkańców miast). Gminami wiejskimi rządzili wójtowie, którymi zostawali dziedzice wsi.

Królestwo podzielono na następujące województwa: augustowskie (Augustów), płockie (Płock), mazowieckie (Warszawa), kaliskie (Kalisz), krakowskie (Kielce), sandomierskie (Radom), lubelskie (Lublin) oraz podlaskie (Siedlce). Łącznie istniało 8 województw i 39 obwodów.

W latach 1818 - 1821 działali dozorcy miast, których zadaniem było czuwanie nad bezpieczeństwem i porządkiem publicznym, budżetem, gospodarką nieruchomościami, zagospodarowaniem przestrzennym, oświatą i statystyką miejską. Kontrolowali urzędników miejskich; opracowywali opisy statystyczne miast; bronili mieszkańców miast przed nadużyciami ze strony właścicieli. Zależni byli od komisji wojewódzkich i Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji [W. Ćwik].

Po powstaniu listopadowym[edytuj]

W roku 1837 w miejsce województw wprowadzono na wzór rosyjski gubernie, w których władzę powierzono gubernatorom cywilnym, stojącym na czele rządu gubernialnego. Pięć lat później, w 1842 roku zamiast obwodów utworzono powiaty (tzw. duże) z naczelnikami powiatu a w miastach w miejsce urzędów municypalnych utworzono magistraty. Za dwa lata (w 1844) zmniejszono natomiast liczbę guberni. Ostały się wówczas gubernie: augustowska (Augustów), płocka (Płock), warszawska (Warszawa), radomska (Radom) oraz lubelska (Lublin)

Po powstaniu styczniowym[edytuj]

Po klęsce powstania, w dobie rusyfikacji przekształcono również administrację lokalną, która przedstawiała się w sposób następujący:

  • gubernie z gubernatorami, kierującymi rządami gubernialnymi, gdzie ważną rolę odgrywali wicegubernatorzy*
  • powiaty (tzw. małe) z naczelnikami powiatów na czele zarządów powiatowych
  • miasta z magistratami (organami pomocniczo - wykonawczymi dla władz carskich)
  • gminy wiejskie (zbiorowe), w których utworzono organy samorządu terytorialnego wiejskiego (gminnego i gromadzkiego).
Uwaga! Uwaga!
Po 1864 roku nie wprowadzono w Królestwie Polskim samorządu miejskiego.

Magistrat składał się z prezydenta miasta i 3 radnych lub burmistrza i ławników. Wszystkich wyznaczały władze gubernialne. Przepisy dopuszczały powoływanie tzw. radców honorowych (np. kilkunastu) spośród mieszkańców miasta, którzy pełnili funkcje doradcze. Do kompetencji magistratu należały głównie sprawy gospodarki miejskiej (podatki, opłaty, inwestycje miejskie, prowadzenie ksiąg ludności miasta) i obowiązek wykonywania zarządzeń władz carskich. Magistraty praktycznie nie zajmowały się oświatą, szpitalnictwem, dobroczynnością, a tym bardziej sprawami bezpieczeństwa i porządku publicznego (leżało to w kompetencji policji carskiej). Nie pozwalano wpływać im też na rozwój i rozbudowę miast. Silny - wręcz paraliżujący zamierzenia Polaków - nadzór carski negatywnie wypływał na rozwój miast Kongresówki. Zdarzały się też chlubne wyjątki współdziałania rządzących Rosjan z czynnikami lokalnymi, z korzyścią dla mieszkańców, jak np. w Miechowie.

      Rok 1866 / 1867 przyniósł zwiększenie ilości guberni. Łącznie powstały gubernie: łomżyńska, kaliska, kielecka, lubelska, piotrkowska, płocka, radomska, siedlecka, suwalska, warszawska. Ogółem istniało 10 guberni i 85 powiatów.
      W roku 1912 wydzielono gubernię chełmską.

* Gubernator i wicegubernator rządzili gubernią za pośrednictwem rządów gubernialnych. Rządy[3] składały się z kancelarii (wydziału ogólnego) z sekretarzem gubernialnym i wydziałów: administracyjnego, wojskowo - policyjnego, skarbowego, dóbr rządowych, prawnego, lekarskiego i ubezpieczeniowego. Z czasem dostosowywano je do tworzonej administracji specjalnej. Dodano wydział budownictwa, wyodrębniono zaś wydziały weterynaryjne, a po wprowadzeniu izb skarbowych zniesiono wydziały skarbowe i dóbr rządowych. Gubernator i wicegubernator posiadali własne kancelarie wykonawcze.

Dla przykładu podajmy, iż wydział prawny rządu gubernialnego zajmował się obsługą prawną rządu gubernialnego, przestępstwami urzędniczymi, tabelami likwidacyjnymi (ich układanie wiązało się z uwłaszczeniem chłopów i podziałem gruntów), interpretacją przepisów, rozstrzyganiem wątpliwości prawnych, opiniowaniem spraw rozstrzyganych przez rząd jako sąd administracyjny, a także współpracą z Prokuratorią Generalną [G. Smyk].

Administracja specjalna[edytuj]

Obok ogólnej administracji lokalnej tworzono administrację specjalną, której powierzano regulowanie wyznaczonego odcinka życia społecznego. Powołano więc administrację:

  • szkolną - Okręg Naukowy Warszawski (1867): z kuratorem okręgu, radą kuratora, naczelnikami gubernialnych dyrekcji naukowych oraz inspektorem szkół m. Warszawy
  • cenzury - Warszawski Komitet Cenzury (1869): z prezesem, cenzorami i inspektorami
  • skarbową - gubernialne izby skarbowe (1869): z zarządzającymi. Do zakresu działania izb skarbowych należało m.in. obliczanie i pobór podatków państwowych, opłat sądowych, stemplowych i ubezpieczeniowych, kontrola dochodów, zarząd kasami państwowymi, nadzór nad wykonywaniem przepisów dotyczącymi przemysłu i handlu, orzekanie w sprawach karno - skarbowych
  • akcyzy - gubernialne zarządy akcyzy (1870): z zarządzającymi, rewizorami w okręgowych zarządach akcyzowych, obejmujących obszar kilku powiatów, nadzorcami akcyzowymi w rewirach akcyzowych, dozorcami akcyzowymi przy większych gorzelniach i cukrowniach
  • celną - zarządy okręgów celnych (1850): z naczelnikami, pomocnikami oraz rewizorami. Zarządom okręgów celnych podlegały komory i przykomórki celne, a w Warszawie funkcjonowała Centralna Komora Składowa
  • dóbr państwowych - zarządy dóbr państwowych (1884): w Warszawie, Radomiu i Suwałkach, z dyrektorami i naczelnikami. Dodatkowo działały komitety ochrony lasów
  • inspekcja fabryczna (1882): kontrolowała przestrzeganie ustawodawstwa fabrycznego w zakładach przemysłowych
  • pocztowa i telegraficzna - okręgowe zarządy poczt i telegrafów w Warszawie, Lublinie i Łomży, gubernialne i powiatowe kantory pocztowe (1871): z naczelnikami okręgów
  • komunikacyjna - Zarząd IX Okręgu Komunikacji (1867): z naczelnikiem na czele [G. Smyk].

Zasady administracji carskiej[edytuj]

Gwoli podsumowania można pokusić się o sformułowanie zasad, jakimi kierowała się administracja carska. Administracja ta, będąca administracją absolutnego państwa feudalnego, rządziła się odmiennymi zasadami niż reszta cywilizowanej Europy. Wśród tych założeń można więc wymienić:

  • upolitycznienie i prymat polityki nad administracją,
  • forsowanie religii prawosławnej,
  • rusyfikację podbitych narodowości, z jednoczesnym dostosowywaniem instytucji rosyjskich do specyfiki zajmowanych krajów,
  • przeszczepianie archaicznego rosyjskiego prawodawstwa,
  • centralizację i koncentrację,
  • hierarchię doprowadzoną do absurdu,
  • wzrost znaczenia organów jednoosobowych,
  • połączalność funkcji cywilnych i wojskowych,
  • silną władzę gubernatorów i generał - gubernatorów,
  • niewielką liczba zaangażowanych urzędników pochodzenia czysto - rosyjskiego, którzy tworzyli wyobcowane środowisko na często nieznanym sobie terenie,
  • preferowanie rozwiązań siłowych w konfrontacji z potrzebami ludności miejscowej w sytuacjach konfliktowych,
  • nadprodukcję prawodawstwa z jednoczesnym jego lekceważeniem sankcjonowanym samowolą cara - najwyższego przedstawiciela Rosji, co dotyczyło szczególnie prawa administracyjnego i sądowego (zwłaszcza proceduralnego).

Samorząd terytorialny[edytuj]

okres konstytucyjny[edytuj]

W okresie konstytucyjnym za organy samorządu terytorialnego możnaby uznać rady wojewódzkie ("obywatelskie").

Skład: radcowie wybierani przez szlacheckie sejmiki powiatowe i zgromadzenia gminne. Wybór radców potwierdzać miał Senat. Rady miały zaś zbierać się dwa razy w roku.

Kompetencje (na mocy przepisów Konstytucji): wybór sędziów sądów niższych, układanie listy kandydatów na urzędników, "stanie na straży dobra województwa", prowadzenie ksiąg obywatelskich, debatowanie i składanie petycji w sprawach województwa (np. handlu, rolnictwa, przemysłu, oświaty, dobroczynności), skargi na nadużycia urzędników i wojskowych.

Widać zatem, iż formalnie rady posiadały szersze uprawnienia niż rady departamentowe Księstwa Warszawskiego. Faktycznie jednak nie miały udziału we zarządzie województwami. Nie mogły samodzielnie ustalać i nakładać podatków i opłat. Z prawnego punktu widzenia nie mogły nawet porozumiewać się między sobą.

Radzie przewodniczył radca najstarszy wiekiem. Decyzje podejmowano jednomyślnie w głosowaniu jawnym lub tajnym, w przypadku równości głosów przeważał głos przewodniczącego. Rady podzielono na sekcje: np. administracyjną, skarbową, wojskową, oświecenia i doraźne deputacje do konkretnych spraw, np. podziału województwa na obwody i gminy.

Nadzór: władze rządowe mogły unieważnić uchwały rady, a nawet ją rozwiązać.

Na przykładzie działalności rad można zaobserwować praktykę łamania przepisów Konstytucji. Ich uprawnienia zostały mocno ograniczone, wprowadzono ścisłe regulaminy urzędowania, administracja lokalna utrudniała im działalność, nie zabezpieczano akt, a nawet je celowo gubiono. Rady nie miały własnego personelu biurowego, odsuwano je od sporządzania kandydatów na urzędników, a wręcz władze w ogóle nie przyjmowały kandydatów rad i odgórnie umieszczały na listach własnych. Odebrano radom prawo do informowania opinii publicznej o działalności własnej i administracji rządowej. Zabroniono publikowania uchwał i wglądu w akta administracji rządowej, szykanowano je za popieranie opozycji sejmowej.

Rady były także lekceważone przez administrację centralną i lokalną (np. w Lubelskiem). Stawały się instytucją doradczą wypowiadającą się tylko na wniosek władz w sprawach ekonomicznych i administracyjnych, w tym podatków, zadłużenia ludności wobec Skarbu Państwa, ceł, lokalizacji siedziby komisarza obwodowego, rozliczenia szlachty za dostawy dla wojska, budowy magazynów zbożowych dla chłopów (w Sandomierskiem), tudzież nadużyć leśnych w woj. augustowskim. W Lublinie występowały o poprawę sytuacji miast, ulgi podatkowe dla mieszkańców. Władze jednak rzadko zwracały się o opinie do rad, jeśli to w sytuacjach wyjątkowych, np. nieurodzaju zbóż, a zazwyczaj rozkładu podatków.

Były opanowane przez szlachtę nastawioną konserwatywnie i lojalnie wobec rządu (poza np. radą kaliską). Wśród społeczeństwa powszechna była postawa zniechęcenia i rezygnacji z udziału w radach. Nie były więc reprezentacją społeczeństwa, lecz namiastką samorządu, a ich istnienie, działalność i postulaty były ignorowane, przejawiały więc znikomą działalność praktyczną. Zmobilizowały się do działania w czasie powstania listopadowego, a po powstaniu zostały zniesione.

reformy Wielopolskiego[edytuj]

Aleksander Wielopolski

Aleksander Wielopolski zamyślał - wykorzystując okres odwilży - wprowadzenie w Królestwie poddanym uciskowi rusyfikacyjnemu samorząd terytorialny na wszystkich szczeblach zarządu terytorialnego państwem, tj. w guberniach, powiatach, miastach i gminach wiejskich.

Rady gubernialne miały powstać na szczeblu guberni. Radcowie mieli być wybierani przez rady powiatowe na 6 lat; rady zaś miały zbierać się raz do roku. Miały naradzać się nad "potrzebami i dobrem guberni", czyli sprawami lokalnymi guberni. Miały być podporządkowane gubernatorowi. Do wybuchu powstania styczniowego jednak nie zdążyły zostać zwołane.

Rady powiatowe miały być wyłaniane na szczeblu powiatu w wyborach bezpośrednich, ale cenzusowych (z wysokim cenzusem majątkowym). Miały zbierać się 4 razy w roku. Ich posiedzenia miały być tajne. Nie miały jednak własnego organu wykonawczego, a podporządkowano je naczelnikom powiatów.

Z punktu widzenia ich kompetencji należy powiedzieć, iż były organami pomocniczymi administracji rządowej. Współdziałały przy rozstrzyganiu spraw lokalnych powiatu, opiniując posunięcia urzędników. Miały zajmować się sprawami inwestycyjno - gospodarczymi, podatkami miejscowymi, kwaterunkami wojska, rolnictwem, melioracjami, przemysłem, handlem, komunikacją, jarmarkami, targami, opłatami lokalnymi, zmianami granic gmin i powiatów, szkolnictwem i wychowaniem, ochroną zdrowia, szpitalnictwem, robotami publicznymi, cmentarzami, więzieniami, zwalczaniem włóczęgostwa i żebractwem.

Rady miejskie miały być wyłaniane w wyborach bezpośrednich i również cenzusowych. Powstały tylko w większych miastach. Do ich kompetencji należały sprawy gospodarcze, budowlane, budżetu miasta, zarządu nieruchomościami miejskimi, wyznaczania kandydatów na urzędników miejskich, opiniowania posunięć rządu, petycji do władz, ale też rozpatrywanie i wykonywanie wniosków władz rządowych. Wprowadzono silny nadzór ze strony władz carskich (w tym prawo zatwierdzania uchwał rad).

Projektowano także tworzenie rad wiejskich. Miały one składać się z członków wybieranych przez mieszkańców oraz wirylistów.

Ukaz o radach gubernialnych z 5 czerwca 1861 roku.

Art. 1. W każdej guberni Królestwa Polskiego ustanawia się rada gubernialna z członków wybranych przez rady powiatowe guberni. (...)
Art. 14. Przedmiotem narad w radach gubernialnych będą potrzeby i dobro guberni, jako to: rozwinięcie rolnictwa, krajowego przemysłu i handlu, komunikacja lądowa i wodna, opieka nad ubogimi, szpitale, zakłady dobroczynne, więzienia, jak niemniej roboty użyteczności powszechnej [publicznej] w obrębie guberni. Wykonanie decyzji rad w tym przedmiocie do rządów gubernialnych należy.

Ukaz o radach powiatowych z 5 czerwca 1861 roku.

Art. 1. W każdym powiecie zaprowadzona zostaje rada powiatowa, której członkowie wybierani będą przez zgromadzenie wyborcze powiatu. Rada powiatowa w powiatach mających do 120 00 ludności, składa się z 15, a w powiatach większej ludności z 18 członków. (...)
Art. 14 Rady powiatowe wybierają spomiędzy członków swoich i ich zastępców:

  1. członków do delegacji oczynszowania włościan,
  2. radców powiatowych dyrekcji ubezpieczeń,
  3. członków rad gubernialnych i ich zastępców.

Oprócz tego rady powiatowe spomiędzy członków obieralnych zgromadzenia wyborczego powiatu wybierają:

  1. członków do komitetów księgosuszowych,
  2. członków do komitetów budowy dróg bocznych i
  3. w potrójnej liczbie kandydatów:
    1. na sędziów pokoju,
    2. na prezydujących i członków rady opiekuńczych zakładów dobroczynnych,
    3. na członków do delegacji spisu wojskowego. (...)

Art. 19. Rady powiatowe biorą udział w miejscowym zarządzie powiatu pod względem administracyjnym, przedstawiając wnioski swe w następujących przedmiotach:

  1. względem potrzeb i melioracji w miastach powiatu, w których nie będą ustanowione rady miejskie, etatów przychodów i wydatków tychże miast i zarządu funduszami remanentowymi,
  2. względem środków odnoszących się do zachowania zdrowia publicznego,
  3. zapobieżenia włóczęgostwu i żebractwu,
  4. utrzymania w dobrym stanie kościołów i cmentarzów grzebalnych i więzień powiatowych,
  5. względem należytego utrzymania dróg, przepraw i mostów w powiecie,
  6. czuwają nad dobrym stanem szkół elementarnych i projektują środki zmierzające do ich rozpowszechnienia w powiecie,
  7. obmyślają środki pomocy i biorą czynny udział w udzielaniu tejże w razie wydarzonych [zaistniałych] klęsk losowych,
  8. opiniują w przedmiotach dotyczących uchylenia, zmiany lub zaprowadzenia jarmarków i targów po miastach i osadach powiatu,
  9. udzielają opinie względem żądań i wniosków o nadanie lub zmianę taryf: mostowego, przewozowego i brukowego,
  10. projektują i udzielają opinię, co do środków przeciw zalewom, co do osuszenia błot i bagien, i ustalenia wydm piaszczystych,
  11. rozpoznają przedstawienia [przedłożenia] i udzielają opinię:
    1. co do zmiany podupadłych miast na osady wiejskie,
    2. co do przenoszenia dóbr pod względem administracyjno - skarbowym z jednego powiatu do drugiego,
    3. co do przenoszenia wsi lub osady z jednego okręgu sądowego do drugiego,
    4. co do zmian w terytorialnej regulacji gmin.

po 1863 roku (wedle "Ukazu o urządzeniu gmin wiejskich")[edytuj]

Po 1863 roku wprowadzono samorząd terytorialny na najniższym szczeblu drabiny administracyjnej i to na terenach wiejskich, co było związane z uwłaszczeniem chłopów. W gminach i gromadach władze carskie przekazały zarząd sprawami publicznymi w ręce mieszkańców, zapewniając z jednej strony nadzór nad ich posunięciami, ale też uzyskując wymierne oszczędności - nie trzeba było bowiem tworzyć specjalnych organów administracji rządowej w odległych gminach na prowincji Królestwa. Należy bowiem podkreślić, iż w gminach wiejskich i gromadach nie funkcjonowała administracja rządowa szczebla ogólnego. Całość spraw z zakresu ogólnej administracji publicznej powierzono właśnie organom samorządowym.

W gminach powołano zgromadzenia gminne, wójtów, urzędy gminny, sądy gminne, ławników i pisarzy. W zgromadzeniach gminnych uczestniczyli wszyscy chłopi właściciele ponad 3 mórg gruntu. Zwoływano je cztery razy do roku i głosowano większością głosów.

W gromadach działały zgromadzenia gromadzkie z sołtysami. Uczestniczyli w nich wszyscy gospodarze, w tym także kobiety.

Do kompetencji samorządu należały sprawy lokalne, gospodarczo - finansowe, mienia gminnego, podatków i opłat lokalnych, infrastruktury, szkół, zakładów opiekuńczych, prenumeraty prasy urzędowej. Instytucje samorządu gminnego i gromadzkiego były podporządkowanie rosyjskim władzom powiatowym a język rosyjski pozostawał językiem urzędowym.

Samorząd wiejski funkcjonował z wieloma trudnościami. Władze tłumiły wystąpienia chłopskie, zwalczały unitów, a dodatkowym problemem były częste konflikty między chłopami, a dziedzicami. Doskwierał także brak wyrobienia obywatelskiego mieszkańców wsi. Przewagę w zgromadzeniach zdobywali bogatsi chłopi, podporządkowując sobie uboższą resztę.

Wójt kierował urzędem gminnym i był przedstawicielem samorządu a jednocześnie urzędnikiem carskim. Nie tylko zwoływał zgromadzenia gminne, ale posiadał uprawnienia administracyjne, policyjne, egzekucyjne i finansowe na terenie gminy.

Sądownictwo powszechne po reformie z 1876 roku[edytuj]

Po reformie sądownictwa z 1876 roku Królestwo Polskie tworzyło Warszawski Okręg Sądowy o następującym toku instancji:

sądy pokoju i sądy gminne
            |
  zjazdy sędziów pokoju
            |
        sądy okręgowe
            |
 izba sądowa w Warszawie
            |
departamenty Senatu Rządzącego
            |
           car

Na wsi działały sądy gminne, złożone z wójta jako sędziego gminnego i ławników. Do właściwości sądu należały spory o rzeczy ruchome, zobowiązania na mniejsze kwoty pieniężne, alimenty, spadki "mniejsze", najem usług, stosunki służby, a także "wykroczenia przeciw cudzej własności".

Sądownictwo administracyjne[edytuj]

Funkcje sądów administracyjnych pierwszej instancji w Królestwie Polskim spełniały:

  1. rady prefekturalne (do 1817)
  2. komisje wojewódzkie (do 1837)
  3. rządy gubernialne (do 1867)
  4. urzędy gubernialne (od 1890)

cechy: jedność strukturalna i personalna sądów administracyjnych i władz administracyjnych, brak gwarancji niezawisłości, brak przepisów proceduralnych, co nie służyło kontroli administracji ani zabezpieczeniu praw obywateli,
skład: 3 członków + prezes komisji lub gubernator oraz wicegubernator (w praktyce nie przestrzegano prawidłowego składu, a zmiany w składzie przeprowadzano w latach 1821, 1837, 1866),
właściwość: spory majątkowe obywateli z organami administracji - analogicznie do rad prefekturalnych Księstwa Warszawskiego:
- o dzierżawę dóbr rządowych, w tym spory o opłaty, czynsze (kanony) z tytułu dzierżaw wieczystych, dziedzicznych (erbpachtów) i majątków zakonnych funduszy edukacyjnych (Pijarów, Jezuitów), a także spory o obliczenie powierzchni dzierżawionych gruntów,
- wynagrodzenia za zajęte lub wywłaszczone przez władze państwowe grunty i budynki, np. o z tytułu najmu lokali na rzecz wojska, urzędów, a także z rekwizycji,
- spory o drogi publiczne, rzeki spławne, kanały, mosty,
- ulgi w podatkach i ciężarach publicznych (allewiacje) z tytułu klęsk żywiołowych, jak np. gradobicia, powodzi, pożaru, ale i działań wojennych,
- spory z tytułu tzw. entrepryzy, czyli z kontraktów zawartych z przedsiębiorcami; spory o zapłatę z tytułu dostaw (liwerunku - liwerant = dostawca), np. leków, zboża, żywności, soli, drzewa, materiałów budowlanych dla wojska, czy więzień; spory z wykonawcami robót publicznych, budowy i remontu dróg, budowy gmachów publicznych, budowy stajni i szpitali wojskowych, remontu kościołów, reparacji wozów, a nawet o "zakładanie i sprzedaż kloak ruchomych niecuchnących" (który to spór toczył się 49 lat),
- dzierżawy podatków państwowych, np. od porteru i piwa angielskiego w Zamościu.

     Do sądów administracyjnych nie należały spory o prawo do własności. Osobliwym było orzeczenie z 1838 r., w sporze między Żydami z Podzamcza w Lublinie, a władzami, który toczył się od 1758 r., gdy starosta lubelski podniósł Żydom czynsz ustalony dawnymi decyzjami starostów, a potwierdzonymi przez władców Polski w 1668 i 1675 r. W 1826 r. sąd administracyjny lubelski wydał wyrok niekorzystny dla Żydów, który w 1838 r. Rada Stanu uchyliła stwierdzając, że dawne polskie zasady opodatkowania są nieaktualne i należy wyznaczyć nowy czynsz, odrębnie z każdej posesji, a nie wymagać od mieszkańców Podzamcza solidarnego płacenia czynszu.
     Po 1875 r. zniesiono odrębności sądownictwa administracyjnego, a spory administracyjne rozstrzygano przez odwołanie się do organu wyższego szczebla lub sądu powszechnego. Od 1890 r. spory administracyjne powierzano urzędom gubernialnym, sądzącym w składzie: gubernator, wicegubernator, przewodniczący sądu okręgowego, sędzia, prokurator i dwóch członków. Do ich właściwości należały odwołania od decyzji administracyjnych oraz skargi na decyzje organów administracji specjalnej.
     Sprawy karno - skarbowe, jak np.: "przewinienia celne i leśne", czyny skierowane przeciwko monopolom państwowym (np. solnemu), powierzono komisjom wojewódzkim a w drugiej instancji Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu. Wyłączono możliwość odwołania do sądu. W zależności od wartości sporu i przewidywanej kary sprawy rozstrzygano albo w zwykłej drodze administracyjnej, albo dwuinstancyjnej. W 1851 r. wyłączono przestępstwa celne do właściwości albo organów celnych, albo sądów karnych. Po 1875 r. sprawy karnoskarbowe przekazano albo organom skarbowym, albo sądom powszechnym.

Ponadto sporami administracyjnymi zajmowały się:

1) I Rada Stanu: (1815 - 1830)
kompetencje: rozpatrywanie odwołań od orzeczeń komisji wojewódzkich. W latach 1816 - 1822 wyodrębniono specjalną Delegację Administracyjną
2) II Rada Stanu: (1832 - 1841)
3) IX i X Departament Senatu Rządzącego: (1841 - 1861) [Ogólne Zebranie Warszawskich Departamentów Senatu Rządzącego]
skład: namiestnik, senatorzy, członkowie Rady Administracyjnej, warszawski gubernator wojenny.
kompetencje: oprócz sporów administracyjnych, przejęło resztkę uprawnień zlikwidowanej Rady Stanu (bez rozpatrywania sprawozdań, przygotowywania projektów ustaw i budżetu), rozpatrywało zarzuty przeciwko senatorom zasiadającym w Departamentach.
4) III Rada Stanu: (1861 - 1867)
podzielona na wydziały łączone w składy sądzące; wydziałów było cztery: prawodawczy, sporny, skarbowo - administracyjny, próśb i zażaleń.
5) Departament Senatu Rządzącego w Petersburgu (od 1867 do 1875).

Chronologia[edytuj]

  • styczeń 1813 wkroczenie wojsk rosyjskich
  • marzec 1813 Rada Najwyższa Tymczasowa
  • 3 maj 1815 traktat przyjaźni między Rosją, Austrią i Prusami
  • 18 maj 1815 traktat cara Aleksandra I z księciem Fryderykiem Augustem
  • 2 maj 1815 manifest Fryderyka Augusta
  • czerwiec 1815 Kongres Wiedeński
  • czerwiec - grudzień 1815 Rząd Tymczasowy Królestwa Polskiego
  • 27 listopad 1815 Konstytucja
  • powstanie listopadowe (1830 - 1831)
  • reformy Wielopolskiego (1861 - 1863)
  • powstanie styczniowe (1863 - 1864)
  • rewolucja 1905
  • ucieczka Rosjan z Królestwa (1915)

reformy A. Wielopolskiego (1861 - 1863)[edytuj]

  • Rada Stanu
  • Komisja Rządowa Wyznań Religijnych i Oświecenia. Publicznego
  • Naczelnik Rządu Cywilnego
  • samorząd terytorialny
  • polska administracja cywilna
  • polska administracji komunikacji i poczt
  • powszechne oczynszowanie chłopów
  • równouprawnienie ludności żydowskiej.

Jak wskazali historycy reformy Wielopolskiego były sabotowane nie tylko przez rewolucyjnie nastawionych Polaków, ale i konserwatywnych Rosjan. Wykorzystywali oni nawet zamachy na niego, aby przeszkodzić wprowadzanym zmianom ustrojowym i przeciąć możliwość zawarcia ugody z kołami polskimi przychylnie nastawionymi do współpracy z caratem. [4]

rusyfikacja po 1831 i 1863[edytuj]

  • terror popowstaniowy; kontrybucje na miasta
  • prześladowania Polaków (polityczne, kulturalne, zamykanie szkół, wywóz dzieł sztuki, konfiskaty majątków...)
  • zniesienie swobód obywatelskich
  • stan wojenny, wyjątkowy, oblężenia; rządy policyjne
  • rusyfikacja administracji
  • zmiany ustrojowe -> przekształcenie państwa w prowincję
  • prześladowanie Kościoła, kleru, zakonów -> przejmowanie majątków kościelnych, które wydzierżawiano dostojnikom rosyjskim
  • prześladowanie unitów
  • polityka rusyfikacyjna, uniemożliwianie rozwoju życia obywatelskiego, upadek polskich instytucji społecznych, nauki i szkolnictwa, cenzura, "noc apuchtinowska"
  • zmiany podziału administracyjnego kraju (wprowadzenie guberni na wzór rosyjski, wydzielenie Chełmszczyzny)
  • wprowadzanie rosyjskiego sądownictwa i prawa
  • zaprowadzenie rosyjskich miar, wag, monety, rosyjskiej poczty
  • zniesienie granicy celnej między Królestwem a Rosją
  • powoływanie specjalnych urzędów rosyjskich dla ujednolicenia ustrojowego: likwidacja Sekretariatu Stanu, powołano Komitet ds. Królestwa Polskiego, Kancelaria Cesarska ds. Królestwa Polskiego, Departament ds. Król. Polskiego Rady Państwa, Komitet Urządzający, Komisja Prawnicza
  • po 1831 roku: namiestnictwo Paskiewicza i Rząd Tymczasowy Engela, statut organiczny, zniesienie Konstytucji, osobnej koronacji na króla Królestwa Polskiego, Sejmu, wojska, dwóch resortów, Rady Stanu, powołanie warszawskiego okręgu naukowego, zanik komisji wojewódzkich; nadrzędna pozycja Paskiewicza, podporządkowanie społeczeństwa administracji wojskowej - generał gubernatora i naczelników wojennych, zmiany administracji miejskiej: burmistrzowie i prezydenci mianowani odgórnie przez władze carskie
  • po 1863 roku: namiestnictwo Berga, likwidacja odrębności ustrojowych, samorząd terytorialny tylko na najniższym szczeblu, uwłaszczenie chłopów skierowane przeciwko szlachcie polskiej.

Tekst źródłowy[edytuj]

III Rada Stanu Królestwa Polskiego (1861 - 1867)

Wniosek Ogólnego Zebrania Rady Stanu z 1862 r. w sprawie budżetu.

(...) aby ułożenie projektu do budżetu rocznego poprzedzały deliberacje dyrektorów głównych i kierujących oddzielnymi wydziałami oraz aby przy układaniu tegoż projektu wychodzono nie tylko ze stanowiska skarbowości, ale by w miarę możliwości poświęcać fundusze na rozkrzewianie oświaty, przemysłu, pomnożenie komunikacji, zapewnienie pomyślności miast i ich uporządkowanie, a nie na utrzymanie systemu biurokracji i centralizacji (...).

Literatura[edytuj]

  1. Bastrzykowski A., Monografja historyczna parafji Góry Wysokie Sandomierskie, Sandomierz 1936, reprint Sandomierz 2003.
  2. Bereza A., Sądownictwo siedleckie w latach 1876 - 1915, [w:] W kręgu historii i współczesności polskiego prawa. Księga jubileuszowa dedykowana prof. Arturowi Korobowiczowi, red. W. Witkowski, Lublin 2008.
  3. Bownik Z., Z dziejów szkół im. A. i J. Vetterów w Lublinie, Lublin 1958.
  4. Chwalba A., Imperium korupcji w Rosji i Królestwie Polskim w latach 1861 - 1917, ... 1995.
  5. Ćwik W., Dozorcy miast województwa lubelskiego w Królestwie Polskim (1818 - 1821), [w:] W kręgu historii i współczesności polskiego prawa. Księga jubileuszowa dedykowana prof. Arturowi Korobowiczowi, red. W. Witkowski, Lublin 2008.
  6. Ćwik W., "Oswobodziciele wolności" - dozorcy miast Królestwa Polskiego (1818 - 1821), [w:] Przez tysiąclecia: państwo - prawo - jednostka. Materiały ogólnopolskiej konferencji historyków prawa..., red. A. Lityński, M. Mikołajczyk, t. 1, Katowice 2001.
  7. Ćwik W., Reder J., Lubelszczyzna. Dzieje rozwoju terytorialnego, podziałów administracyjnych i ustroju władz, Lublin 1977.
  8. Demidowicz T., Rząd Tymczasowy Królestwa Polskiego 4/16 września 1831 - 13/25 marca 1832, "Annales UMCS" sectio F, vol. 41/42, 1986/1987.
  9. Demidowicz T., Statut Organiczny Królestwa Polskiego z 1832 r., "Biuletyn Lubelskiego Towarzystwa Naukowego - Humanistyka" 1986, vol. 28, nr 2.
  10. Dzieje Lubelszczyzny, t. 1, red. T. Mencel, Warszawa 1974.
  11. Dzieje Lublina. Próba syntezy, t. 1, Lublin 1965.
  12. Mazurkiewicz J., Ćwik W., Własność w miastach prywatnych Lubelszczyzny doby Księstwa Warszawskiego i Królestwa Kongresowego (1809 - 1866), "Annales UMCS" s. G 1957, vol. 4.
  13. Mazurkiewicz J., Reder J., Markiewicz J., Miasta prywatne pow. lubelskiego a ich dziedzice w XIX w., "Annales UMCS" s. G 1954, vol. 1.
  14. Radzik T., Śladkowski W., Wójcikowski G., Wójcikowski W., Lublin dzieje miasta, t. 2: XIX i XX wiek, Lublin 2000.
  15. Smyk G., Pragmatyki służbowe urzędników cywilnych w Królestwie Polskim w latach 1867 - 1915, "Studia Iuridica Lublinensia" 2005, t. 5.
  16. Smyk G., Rosyjska administracja specjalna w Królestwie Polskim po powstaniu styczniowym. Zarys organizacji, "Zamojskie Studia i Materiały", zesz. 3, "Prawo i Administracja" 2005, zesz. 1.
  17. Smyk G., Wydział Prawny Rządu Gubernialnego Lubelskiego w latach 1867 - 1915. Organizacja wewnętrzna i obsada personalna, [w:] W kręgu historii i współczesności polskiego prawa. Księga jubileuszowa dedykowana prof. Arturowi Korobowiczowi, red. W. Witkowski, Lublin 2008.
  18. Tekely W.P., Ogólne Zebranie III Rady Stanu Królestwa Polskiego (1861 - 1867), [w:] W kręgu historii i współczesności polskiego prawa. Księga jubileuszowa dedykowana prof. Arturowi Korobowiczowi, red. W. Witkowski, Lublin 2008.
  19. Tokarz W., Dzieje Polski 1816 - 1831, Warszawa (przed 1939).
  20. Witkowski W., Komisja Wojewódzka Lubelska i Rząd Gubernialny Lubelski jako sądy administracyjne pierwszej instancji w Królestwie Polskim (1815 -1867), "Rocznik Lubelski" 1980, t. 22.
  21. Witkowski W., Sądownictwo administracyjne w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim 1807 - 1867, Warszawa 1984.
  22. Witkowski W., Uwagi o modernizacji sądów i prawa na ziemiach polskich w czasach zaborów, [w:] Państwo - Prawo - Myśl Prawnicza. Prace dedykowane Prof. G. Seidlerowi..., Lublin 2003.
  23. Zabielski L., Rady obywatelskie w Królestwie Polskim (1815 - 1830), "Rocznik Lubelski" 1973, t. 16.
  24. Żbikowski A., Żydzi, Wrocław 1997.

Aneks nr 1: Zakładanie szkół w Królestwie Polskim[edytuj]

Udaną próbę założenia szkoły przez obywateli polskich w latach 60 - tych możemy zaobserwować na przykładzie Szkoły Niedzielnej - Handlowej w Lublinie, która dała podstawę późniejszemu zespołowi szkół im. Vetterów. Informacje zaczerpnięto z pracy Zygmunta Bownika, Kupiectwo lubelskie w latach 1317 - 1959 i organizacja przedsiębiorstw usługowych 1950 - 1960. Księga pamiątkowa, Lublin 1960.

Kupcy lubelscy zrzeszeni w Zgromadzeniu Kupców m. Lublina złożyli w czerwcu 1860 podanie do gubernatora cywilnego lubelskiego w sprawie otworzenia szkoły, która miała kształcić przyszłych handlowców. Gubernator w lipcu przesłał, pozytywnie przez siebie zaopiniowane, podanie do kuratora Okręgu Naukowego Warszawskiego. W sierpniu kurator upoważnił gubernatora do ułożenia projektu organizacji szkoły po zasięgnięciu opinii Zgromadzenia Kupców. Projekt organizacji szkoły układała komisja złożona z przedstawicieli kupiectwa i rządu gubernialnego. W grudniu tego roku opracowany przez komisję projekt przesłano do kuratora z prośbą o wydanie zezwolenia na otworzenie szkoły.

Był to okres reform Wielopolskiego i złagodzenia polityki caratu. Problemem okazały się sprawy finansowe, ponieważ kupcy musieli samodzielnie zebrać fundusze na założenie szkoły, pokrycie kosztów i zabezpieczenie jej dalszego funkcjonowania. Kupcy dobrowolnie zebrali składki, a ofiarodawcy prywatni nawet założyli hipoteki na swoich kamienicach dla zabezpieczenia podstaw materialnych placówki.

Od roku 1860 ciągnęły się sprawy urzędowe i trwała wymiana pism między Zgromadzeniem Kupców, które gromadziło pieniądze na założenie szkoły i dokumenty notarialne, władzami miasta Lublina, które miały potwierdzić, że kupcy zebrali odpowiednie kwoty, rządem gubernialnym, który czekał na komplet akt, naczelnikiem Lubelskiej Dyrekcji Naukowej, który żądał przedstawienia dokumentów, a Komisją Rządową, która miała wydać decyzję. Co ciekawsze postępowanie prowadzono mimo trwającego powstania od stycznia 1863 do końca 1864 roku.

Opór biurokratyczny udało się kupcom przełamać w połowie roku 1866 i w sierpniu tego roku szkoła handlowa, po sześciu latach starań, została otwarta. Kupcy założyli swoją placówkę w okresie represji popowstaniowych, wzmożonej rusyfikacji, ale i narodzin w kraju idei pozytywistycznych.

Przypisy

  1. Na temat działalności rządu w sprawach wyznaniowych zob. np. P.P. Gach, Kasata opactwa cystersów w Koprzywnicy w XIX w., [w:] Historia magistra vitae. Księga jubileuszowa ku czci Profesora Jerzego Flagi, red. A. Dębiński et.alt., Lublin 2007.
  2. M. Osiecka, Brakowanie akt w centralnych urzędach Królestwa Polskiego (1815 - 1867), "Archiwista Polski" 1998, nr 2.
  3. Można je określać mianem urzędów gubernialnych, gdyż spełniały analogiczną rolę, jak obecne urzędy wojewódzkie.
  4. J. Rzońca, Zamachy na margrabiego Aleksandra Wielopolskiego w świetle relacji Mikołąja Wasyliewicza Berga, [w:] Przeszłość odległa i bliska. Marcelemu Kosmanowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, red. K. Robakowski et.alt., Poznań 2000.

Powrót do spisu treści