Z Wikibooks, biblioteki wolnych podręczników.

Jest to wersja do druku podręcznika MediaWiki w obrazkach. Jeśli widzisz tę informację to nie drukuj niczego! Kliknij na link Wersja do druku aby pozbyć się tej ramki, paska nawigacyjnego i innych niepotrzebnych elementów oraz załadować najnowszą wersję strony. Więcej informacji o książkach do druku znajdziesz na stronie Wikibooks:Podręczniki do druku.

[edytuj] Spis treści

1. Co to jest MediaWiki
2. MediaWiki od strony czytelnika
   1. Struktura ekranu
   2. Linki i wolne surfowanie
   3. Szukanie po kategoriach
   4. Korzystanie z obrazków
   5. Wyszukiwarka MediaWiki
   6. Uwaga! to jest wiki
3. MediaWiki dla początkujących edytorów
   1. Najpierw się zaloguj
   2. Okno edycji
   3. Piszemy od podstaw nieduży artykuł
   4. Podstawy formatowania tekstu
   5. Linki
   6. Wstawianie obrazków
   7. Tabele
   8. Szablony
   9. Dyskusje, konflikty, historia zmian
   10. Wiki to społeczność
4. Terminologia
5. Krótka tabela wikikodu
6. Niepełna lista polskojęzycznych projektów opartych na MediaWiki
7. Autorzy
8. Bibliografia
9. Dodatek: przykład stosowania tytułów
10. Licencja

[edytuj] Co to jest MediaWiki

[edytuj] Co to jest MediaWiki

MediaWiki - to specjalne oprogramowanie typu wiki, to znaczy służące do grupowego konstruowania i wypełniania treścią serwisów WWW. MediaWiki powstało głównie na potrzeby Wikipedii i jest stale rozwijane przez grupę programistów, nad którymi czuwa Fundacja Wikimedia. MediaWiki jest dostępne na wolnej licencji GPL co oznacza, że każdy, kto ma odpowiednie środki techniczne może założyć sobie swój własny serwis oparty na tym oprogramowaniu. Istnieją też konkurencyjne programy realizujące ideę wiki, które mogą w wielu przypadkach być wygodniejsze w różnych zastosowaniach, jednak MediaWiki jest niewątpliwie najbardziej popularnym tego rodzaju oprogramowaniem.

Technicznie MediaWiki jest rozbudowaną aplikacją napisaną w skryptowym języku PHP, który współpracuje z bazą danych MySQL. Aby z niej korzystać nie trzeba jednak nic wiedzieć o PHP i MySQL. Wystarcza minimalny poziom znajomości pracy z komputerem w Internecie.

[edytuj] Podstawowa idea wiki

Wiki-Wiki w języku hawajskim znaczy szybko, szybko.

Oprogramowanie umożliwiające uczestniczenie w tworzeniu treści serwisów sieciowych przez ich czytelników nie jest niczym nowym. Już systemy BBS dostępne w latach 80. XX w. w sieci FidoNet dawały możliwość dopisywania różnych treści, które potem mogli czytać inni. Systemy te rozwinęły się w dobie Internetu w tzw. fora dyskusyjne. System wiki jest jednak czymś z gruntu odmiennym. Jest on nastawiony na wspólne tworzenie projektów a nie na wymianę opinii, wysyłanie ogłoszeń czy dyskutowanie. Istotą wiki jest nie komunikacja między ludźmi lecz praca nad tekstami, które mają grupowe autorstwo.

W forach dyskusyjnych tworzy się przypisaną raz na zawsze sobie wypowiedź przypominającą e-mail. Raz wysłanego tekstu nikt nie może poprawić. Co najwyżej można go usunąć. W MediaWiki tekst napisany przez jednego użytkownika nie jest do niego na zawsze przypisany. Każdy może w każdej chwili go poprawić lub nawet całkowicie zmienić. Co więcej, oprogramowanie umożliwia nie tylko tworzenie prostych tekstów, ale właściwie pełne strony WWW, które mogą mieć złożoną, rozbudowaną strukturę zawierającą tabele i grafiki. Utworzone strony można z sobą nawzajem wiązać za pomocą wewnętrznych linków, dzięki czemu całość tworzy spontanicznie rozwijającą się sieć połączeń, po których można później swobodnie surfować.

Aby stworzyć w MediaWiki nową stronę należy wpisać do okna wewnętrznej wyszukiwarki jej nazwę, po czym oprogramowanie samo zaprasza do jej napisania, o ile ktoś tego wcześniej nie zrobił. Jeśli strona istnieje, można kliknąć na zakładkę "edytuj", w dowolny sposób zmienić jej treść, zapisać i... nowa wersja jest od razu dla wszystkich widoczna.

Jest to zatem system szybkiego i prostego tworzenia stron WWW, przy pomocy stron WWW, bez konieczności używania żadnych specjalistycznych narzędzi ani dostępu do konta na serwerze.

Istotą wiki, różniącą ją od wszystkich innych interaktywnych stron WWW jest:

• możliwość tworzenia stron www bezpośrednio z poziomu przeglądarki internetowej, przy czym może to być niemal dowolna przeglądarka działająca na dowolnym systemie operacyjnym
• efekty pisania są widoczne natychmiast - to co się stworzy i zapisze jest widoczne od razu dla wszystkich internautów, którzy zajrzą na tę stronę
• raz napisana strona nie jest na stałe przypisana do jednego użytkownika - może być dowolnie modyfikowana przez wszystkie osoby uczestniczące w projekcie.

Można zatem powiedzieć, że wiki jest idealnym narzędziem dla zespołu ludzi pracującego nad wspólnym projektem, którego celem jest stworzenie zbioru dokumentów tekstowych ilustrowanych grafikami. Tym projektem może być wspólne pisanie podręcznika, encyklopedii, tworzenie witryny organizacji społecznej, czy nawet gromadzenie danych wywiadowczych, przy czym efekt pracy zespołu jest widoczny natychmiast, a jego członkowie mogą być rozproszeni po całym świecie i współtworzyć projekt wtedy kiedy mają na to czas i ochotę.

Zespół ten może być bardzo różnie zdefiniowany. Oprogramowanie MediaWiki umożliwia takie jego skonfigurowanie, że możliwość współtworzenia może być zarezerwowana dla ściśle określonej zamkniętej grupy ludzi lub dla dosłownie każdego. Również dostęp do tworzonych treści może być dla wszystkich lub tylko dla zamkniętej grupy. Można zatem stworzyć na bazie tego oprogramowania zarówno taki serwis jak Wikipedia - gdzie każdy może niemal wszystko edytować i absolutnie wszystko czytać, jak i taki serwis, który może edytować jedna osoba i tylko kilka wybranych osób czytać.

[edytuj] Dla kogo jest ten podręcznik

Słabością oprogramowania MediaWiki jest jego dokumentacja, która jest napisana bardzo technicznym językiem i mocno niekompletna.^[1] Stąd, w ramach projektów tworzonych w oparciu o to oprogramowanie jego użytkownicy zmuszeni są sami pisać instrukcje jego obsługi.

W języku polskim niewątpliwie najbardziej obszerny zbiór tekstów pomocowych znajduje się w Wikipedii.^[2]. Jest on jednak bardzo złożony i skomplikowany, co powoduje, że wielu początkujących użytkowników gubi się w nim i ma kłopoty w znalezieniu najważniejszych dla nich informacji. Większość pozostałych polskojęzycznych serwisów opartych na tym oprogramowaniu zawiera uproszczone, bardzo niekompletne i często chaotycznie napisane instrukcje obsługi, które często nie podają nawet najbardziej podstawowych informacji i zamiast tego kierują do systemu pomocy Wikipedii.

Ideą tego podręcznika jest napisanie na tyle kompletnego opisu użytkowania MediaWiki, aby po jego przeczytaniu można było rzeczywiście zacząć korzystać i współtworzyć oparte na nim serwisy, ale też na tyle prostego, aby jego przeczytanie nie zajmowało zbyt wiele czasu i aby mogło go zrozumieć jak najwięcej osób. Dodatkowo, podana treść ma być obficie zilustrowana dobrze opisanymi zrzutami ekranowymi przykładowych serwisów (głównie Wikipedii) opartych na tym oprogramowaniu.

Podręcznik ten jest podzielony na dwie sekcje:

• MediaWiki od strony czytelnika - opisuje jak korzystać z zasobów zgromadzonych na stronach WWW opartych na tym oprogramowaniu - opisuje ona jednak także strukturę interfejsu tego oprogramowania - dlatego warto aby się z tym rozdziałem zapoznały także osoby, które chcą współtworzyć projekty.
• MediaWiki dla początkujących edytorów - opisuje podstawy współtworzenia i jest pomyślany dla osób które chcą zacząć, choć może być też interesujący dla osób, które już coś niecoś wiedzą na temat MediaWiki. Nie należy oczekiwać jednak, że jest to 100% kompletny podręcznik edytowania.

Podręcznik ten w zamyśle ma też pomóc tworzyć instrukcje obsługi istniejących i nowo powstających projektów opartych o oprogramowanie MediaWiki.

[edytuj] MediaWiki od strony czytelnika

Serwisy WWW oparte na MediaWiki od strony czytelnika wyglądają jak wiele innych stron WWW. Mają zwykle stronę główną, boczne menu, można przechodzić między podstronami klikając na odpowiednie linki w tekście. Jednak ze względu na obszerność wielu tego typu serwisów aby znaleźć w nich to czego się szuka warto się zapoznać z ich specyfiką.

Jedną z cech, która zaskakuje często osoby po raz pierwszy korzystające z MediaWiki jest brak ściśle hierarchicznej struktury podstron. Zamiast tego mamy raczej do czynienia ze zbiorem nieraz dziesiątków tysięcy osobnych podstron - zwanych artykułami lub modułami. Są one z sobą gęsto powiązane linkami w pozornie chaotyczny sposób. Spontanicznie powstający układ stron, odpowiada naturalnej sieci powiązań między znaczeniami różnych słów. Nie można zatem oczekiwać, że zawsze dotrze się szybko do interesujących informacji po prostu klikając na kolejne linki poczynając od strony głównej serwisu, choć surfowanie z ich pomocą może w wolnych chwilach być ciekawym i kształcącym zajęciem.

Wiele narzędzi dostępnych w ramach MediaWiki - takich jak kategorie i wewnętrzna wyszukiwarka umożliwia dość sprawne dotarcie do poszukiwanych informacji oczywiście pod warunkiem, że wie się jak z nich inteligentnie korzystać. Ta część podręcznika jest skierowana do osób, które chciałyby się tego nauczyć.

Podrozdziały:

1. Struktura ekranu - omawia ogólną budowę interfejsu MediaWiki - zapoznanie się z tym rozdziałem jest niezbędne aby zrozumieć pozostałe części podręcznika.
2. Linki i wolne surfowanie - omawia jak dotrzeć do szukanych informacji ograniczając się tylko do klikania na linki wewnętrzne - co jednak często jest bardzo trudne.
3. Szukanie po kategoriach - omawia system kategoryzowania artykułów i czego się po nim można spodziewać.
4. Korzystanie z obrazków - opisuje jak korzystać ze zbiorów obrazków i jak zobaczyć je w maksymalnej, dostępnej rozdzielczości.
5. Wyszukiwarka MediaWiki - opisuje jak inteligentnie korzystać z wewnętrznej wyszukiwarki, a także jak się posiłkować Google.
6. Uwaga! to jest wiki - trochę luźnych uwag na temat wiarygodności treści zawartych w serwisach opartych na MediaWiki.

[edytuj] Struktura ekranu

Ten rozdział opisuje szczegółowo elementy ekranu interfejsu oprogramowania MediaWiki tak jak go widzi niezalogowany użytkownik.

U góry ekranu po prawej stronie znajduje się link logowanie/rejestracja (1 na rys. 1). Po jego kliknięciu można zarejestrować sobie konto w serwisie lub zalogować się na już istniejące. Logowanie się jest zalecane gdy zamierza się współtworzyć dany projekt. Czytelnicy mogą również się zalogować, ale z ich punktu widzenia niczego to nie zmieni, oprócz przypadków gdy projekt jest tak skonfigurowany, że nie można go czytać bez zalogowania. W projektach, które tworzą zamknięte społeczności zwykle nie można się zarejestrować - lecz muszą to zrobić jego administratorzy.

Nieco bardziej na lewo znajduje się grupa zakładek (2 na rys. 1). Po kliknięciu na te zakładki przechodzi się odpowiednio do strony dyskusyjnej nad artykułem, gdzie można skomentować jego zawartość, do edytowania artykułu oraz do tzw. historii artykułu, czyli listy jej kolejnych wersji, z datami edycji i informacją kto wykonał daną edycję. Dla czytelnika zakładka "edytuj" jest w zasadzie bezużyteczna, zakładki "dyskusja" i "historia" - mogą się okazać przydatne aby np: sprawdzić czy ktoś nie zakwestionował informacji zawartych na oglądanej stronie i ile osób już ją edytowało.

Poniżej zakładek znajduje się duży, wytłuszczony tytuł podstrony (3 na rys. 1). W górnym, lewym rogu znajduje się zwykle logo całego projektu (4 na rys. 1). Kliknięcie na to logo powoduje przeniesienie się do strony głównej serwisu i na tym jego funkcja się kończy.

Poniżej logo, po lewej stronie ekranu rozpoczyna się menu (5 na rys. 1). Jest ono zwykle podzielone na sekcje. Zawartość tego menu może być różna w różnych projektach, gdyż administratorzy serwisu mogą nim swobodnie manipulować. Zawiera ono zwykle link do strony głównej, do pomocy dla edytorów, czasami do tekstu opisującego cele projektu i do rozmaitych narzędzi przydatnych do edytowania lub czytania projektu.

Niewątpliwie najważniejszą częścią całego ekranu jest duże pole w środku (6 na rys. 1) w którym zawarty jest właściwy tekst podstrony. Tekst ten może być swobodnie mieszany z ilustracjami, tabelami, śródtytułami i może być na różne sposoby formatowany, w sposób zbliżony do tego jaki możliwy jest w edytorach tekstu.

Na rys. 1 logo MediaWiki (7) jest przykładem ilustracji wplecionej w tekst. Kliknięcie na ilustrację wplecioną w tekst powoduje przeniesienie na stronę z jej opisem i czasami jej pełnowymiarową wersję. Więcej na ten temat można przeczytać w rozdziale Korzystanie z obrazków.

Zwykle na niebiesko są zaznaczone linki do innych podstron tego samego serwisu lub stron na innych stronach WWW. Z ich wyglądu można odczytać, czy są to linki zewnętrzne czy wnętrzne i jakiego rodzaju. O typach linków i korzystaniu z nich można przeczytać więcej w rozdziale Linki i wolne surfowanie.

Po przewinięciu ekranu nieco w dół widać ciąg dalszy bocznego, lewego menu. Zazwyczaj, gdzieś w środku menu jest wydzielone okienko wewnętrznej wyszukiwarki (8 na rys. 2). W okienko to wpisuje się szukane frazy i klika na "przejdź" lub "szukaj". Przy kliknięciu na "przejdź" jesteśmy kierowani od razu do hasła, którego tytuł ściśle odpowiada szukanej frazie, zaś po kliknięciu na "szukaj" otrzymujemy listę wszystkich stron, w których tekście zawarta jest szukana fraza. Więcej informacji na ten temat można znaleźć w rozdziale Wyszukiwarka MediaWiki.

Na samym dole menu, w niektórych międzynarodowych projektach takich jak Wikipedia znajdują się tzw. linki interwiki (9 na rys. 2 i 3), które przenoszą do stron na ten sam temat napisanych w innych językach. Czasami może to być dosłowne tłumaczenie a czasami analogiczna strona w innym języku może zawierać znacząco inną treść.

W polu właściwego tekstu na rys. 2 i 3 widać śródtytuły (10). Na dłuższych stronach, ze śródtytułów oprogramowanie tworzy automatycznie spis treści. Śródtytuły dzielą też tekst na sekcje, które można edytować niezależnie od pozostałych części strony. Śródtytuły mogą być stopniowane i dzielić artykuł na rozdziały, podrozdziały, podrozdziały podrozdziałów, aż do 6 stopni zagłębienia.

Po przewinięciu strony w przeglądarce zupełnie do dołu (11 na rys. 3) widać listę kategorii, do których przypisana jest ta strona. Kategorie są bardzo wygodnym, alternatywnym do wewnętrznej wyszukiwarki i spontanicznego surfowania po linkach, sposobem wyszukiwania treści. Więcej na ten temat można przeczytać w rozdziale Szukanie po kategoriach.

Wreszcie na samym dole strony znajduje się jej stopka. Zawiera ona obowiązkowo logo MediaWiki, informację o licencji na jakiej udostępniana jest zawartość serwisu, informacje prawne, czasami kontakt do administratorów serwisu i rozmaite inne treści, które administratorzy uznali za słuszne tam wstawić.

[edytuj] Linki i wolne surfowanie

Podstawową zaletą tzw. hipertekstu, na którym oparte są strony WWW, jest możliwość linkowania z sobą w prosty sposób wielu tekstów, które mogą znajdować się zarówno w obrębie jednego serwisu jak i innych serwisów dostępnych przez Internet. Przejście do innego dokumentu następuje po prostym kliknięciu w link, którymi w tekście są wyróżnione innym kolorem słowa lub frazy. MediaWiki w pełni wykorzystuje ten mechanizm. Autorzy tekstów w serwisach pisanych z użyciem oprogramowania MediaWiki mogą w prosty sposób tworzyć tyle linków do innych stron ile tylko uznają za właściwie.

Jeśli chcesz się dowiedzieć jak tworzyć linki zajrzyj do: rozdziału Linki w części dla początkujących autorów.

[edytuj] Rodzaje i oznakowanie linków

Oprogramowanie MediaWiki samo rozpoznaje rodzaj linku występującego w tekście i przypisuje mu odpowiedni kolor i w niektórych przypadkach również specjalną, miniaturową ikonkę. Kolory i ikonki mogą być definiowane przez administratorów każdego serwisu w nieco inny sposób. Opisany poniżej schemat pochodzi z polskojęzycznej Wikipedii i nie odbiega wiele od najczęściej spotykanego standardu w tym zakresie.

Linki zewnętrzne do stron WWW 

(1 na rys. 4) to znaczy linki do stron WWW znajdujących się poza aktualnie oglądanym serwisem są oznaczane kolorem niebieskim i dodatkową ikonką w kształcie ukośnej strzałki skierowanej ku górze (przykładowy link zewnętrzny do strony WWW)

Linki zewnętrzne do innych dokumentów 

(np. 5 na rys. 4) mają taki sam kolor ale inne ikonki. Przykładowy link (5) ma ikonkę w kształcie koperty co oznacza, że jest to link do adresu e-mail. Link do dokumentów tekstowych nie będących stronami WWW (pdfy, dokumenty z edytorów tekstu itp) jest oznakowywany małą książeczką (przykładowy link do dokumentu pdf). Linki do kanałów IRC i innych form komunikacji on-line jest opatrywany "chmurką" (przykładowy link do kanału IRC #wikimedia.pl)

Linki do "zaprzyjaźnionych" serwisów wiki 

(6 na rys 4) mimo że również kierują na zewnątrz nie są oznakowywane dodatkowymi ikonkami i wyglądają tak samo jak linki wewnętrzne, choć w wielu projektach istnieje tradycja "ręcznego" dodawania do nich stosownej ikonki, tak jak to pokazano na powyższym przykładzie.

Linki wewnętrzne 

to znaczy linki do innych stron w tym samym serwisie są oznakowywane kolorem niebieskim (2 na rys. 4) lub czerwonym (3 na rys. 4). Kolor niebieski wskazuje, że link kieruje do istniejącej strony, zaś kolor czerwony do nie istniejącej. Występowanie czerwonych linków może być skutkiem błędu autora lub może wynikać z faktu, że serwis jest w budowie i napisanie strony do której prowadzi jest dopiero planowane. W projektach, które współtworzyć może każdy, takich jak Wikipedia czy Wikibooks po kliknięciu na czerwony link jest się kierowanym do strony umożliwiającej napisanie owego brakującego dokumentu, co jest formą zachęty do udziału w projekcie.

Linki do przypisów 

Oprogramowanie MediaWiki umożliwia tworzenie w tekstach przypisów, których wyjaśnienia są automatycznie umieszczane u dołu strony. Linki do przypisów (4 na rys. 4) przyjmują formę niebieskich liczb umieszczonych w górnym indeksie w stosunku do zwykłego tekstu. Po kliknięciu w taki link jest się automatycznie kierowanym do odpowiedniego przypisu na dole strony. Przykładowy link^[3].

Linki odwiedzone 

Wszystkie linki niebieskie, niezależnie od tego czy zewnętrzne, czy wewnętrzne zmieniają odcień w zależności od tego czy zostały już raz odwiedzone przez danego czytelnika, czy też nie. Linki nie odwiedzone są jasnobłękitne, zaś odwiedzone granatowe. Odbiór różnic tych odcieni niebieskiego może zależeć od typu używanego monitora i jego regulacji. Aby zobaczyć jak to działa, wystarczy kliknąć na któryś z linków w tym rozdziale a następnie wrócić tu z powrotem.

[edytuj] Surfowanie

Korzystanie z linków wymaga pewnej wprawy. Jedno proste kliknięcie w link powoduje bowiem nagłe przeniesienie do innego dokumentu. Jeśli zależy nam na spokojnym przeczytaniu całej strony, lepiej nie klikać na żaden zamieszczony w nim link. Z drugiej strony jeśli np. nie znaleźliśmy interesującej nas informacji na aktualnie czytanej stronie możemy wykorzystać jeden z linków w nadziei, że przeniesie on nas w miejsce gdzie ta informacja być może jest. Linki są też bardzo przydatne do np: zapoznania się z nieznanym nam dotąd fachowym terminem występującym w tekście.

Mechanizm tworzenia linków w MediaWiki umożliwia jednak wprowadzanie czytelnika w błąd. Nie da się do końca przewidzieć, do jakiego dokumentu kieruje nas autor aktualnie czytanej strony, gdyż linki nie muszą kierować do stron o tytułach dokładnie odpowiadających zaznaczonym na niebiesko słowom. Ponadto, czasami się zdarza, że autorzy nie sprawdzają dokładnie dokąd nas kierują. Np: link utworzony ze słowa "Łódź" może kierować równie dobrze do strony o mieście jak i do strony opisującej łodzie wodne. Na ogół jednak linki kierują we właściwie miejsca, tyle że w tych miejscach nadal może nie być informacji których szukamy. W tym nowym dokumencie mogą jednak być kolejne linki, które skierują nas do kolejnych stron, gdzie będą kolejne linki i tak za dziesiątym kliknięciem być może dotrzemy tam gdzie chcemy, albo... wrócimy do punktu wyjścia.

Tego rodzaju "podróżowanie" przez sieć linków nazywane jest surfowaniem. Surfowanie nie jest zbyt szybkim i pewnym sposobem dotarcia do konkretnych informacji, może mieć jednak walor edukacyjny. Jeśli chcemy się ogólnie zapoznać z jakąś tematyką i nie wiemy pod jakimi słowami kluczowym zacząć szukać, możemy zacząć od czegoś najprostszego a potem dać się ponieść linkom i naszej własnej ciekawości, ucząc się po drodze wielu rzeczy, o których wcześniej zupełnie nic nie wiedzieliśmy.

[edytuj] Szukanie po kategoriach

Jak to zostało opisane w poprzednim rozdziale (patrz: Linki i wolne surfowanie), mniej czy więcej przypadkowe klikanie w zwykłe linki nie jest zbyt skuteczną metodą szukania konkretnych informacji w serwisach opartych na MediaWiki. Z drugiej strony szukanie za pomocą wewnętrznej wyszukiwarki i również za pomocą Google lub innych ogólnych wyszukiwarek wymaga często dobrej znajomości terminologii z danej dziedziny.

Jeśli chcesz się dowiedzieć jak tworzyć kategorie przeczytaj rozdział Linki#Kategorie w części dla początkujących edytorów.

[edytuj] Struktura systemu kategorii

System przypisywania kategorii do stron w MediaWiki jest próbą zaradzenia tym problemom. Kategorie są takimi samymi stronami jak wszystkie inne za jednym wyjątkiem. Mianowicie, oprogramowanie tworzy strony kategorii półautomatycznie. Strony z kategoriami zawierają listy wszystkich stron w danym projekcie do których ich autorzy je przypisali.

O fakcie przypisania strony do danej kategorii informuje specjalne pole znajdujące się na samym dole pola tekstowego (11 na rys. 3). Po przypisaniu przez autora danej strony do określonej kategorii oprogramowanie samo umieszcza ją na posortowanej liście, dzięki czemu nie trzeba tego robić ręcznie. Jedna strona może być przypisana do wielu kategorii. Kategorie do stron przypisują ich autorzy - nie jest to czynione automatycznie przez oprogramowanie, jednak po przypisaniu reszta dzieje się już sama.

Oprócz części zawierających automatycznie posortowane spisy, strony z kategoriami można tak samo edytować jak wszystkie inne. Często zawierają one krótkie teksty informujące czego dotyczy dana kategoria (1 na rys. 5). Poniżej opisu znajduje się sekcja w której znajduje się lista podkategorii, na które dzieli się dana kategoria (2 na rys. 5). Kategorie przypisuje się do kategorii wyższych w taki sam sposób jak wszystkie pozostałe strony. Dzięki temu twórcy projektów opartych na MediaWiki mogą tworzyć własne złożone systemy katalogowania stron. Systemy te mogą mieć dowolną strukturę, która niekoniecznie musi być ściśle drzewiasta, ale zwykle ma określoną hierarchię i piętra. Zasady tworzenia kategorii są różne w różnych projektach, najczęściej jednak ich system przyjmuje postać tzw. grafu skierowanego.

Przykładowa struktura fragmentu systemu kategorii w polskiej Wikipedii:^[4]

Strona o Paulu McCartneyu
      |                            -----> Muzycy -------
      V                           /                      \
The Beatles -> Brytyjscy muzycy -                         ---> Biografie
                                  \                      /
                                   -> Wielka Brytania --

Pod listą podkategorii znajduje się sekcja, która jest najważniejszą częścią strony kategorii czyli wcześniej wzmiankowana alfabetycznie posortowana lista zwykłych stron, które do tejże kategorii zostały przypisane (rys 6). Oprogramowanie MediaWiki umożliwia umieszczenie na tej liście szczególnie ważnych dla danej kategorii stron ponad zwykłą listą alfabetyczną (3 na rys. 6), o czym decydują osoby przypisujące strony do tychże kategorii. Poniżej znajduje się lista posortowana zupełnie automatycznie podzielona na grupy zaczynające się na określoną literę alfabetu (4 na rys. 6). Liczba stron, które można przypisać do jednej kategorii jest nieograniczona, jednak w praktyce kategorie liczące powyżej 150-200 stron stają się mało przydatne i są zwykle dzielone na podkategorie.

Na koniec warto zauważyć, że nie każda kategoria musi zawierać sekcję z listą artykułów do niej przypisanych. Czasami można napotkać kategorie, w których są tylko listy podkategorii. Takie porządkujące nadkategorie często występują na samym szczycie hierarchii całego systemu.

[edytuj] Korzystanie z kategorii

Korzystanie z systemu kategorii jest stosunkowo proste i przypomina drogę od nitki do kłębka. Przechodzenie do podkategorii i stron z treścią odbywa się przez klikanie na odpowiednie linki. Najlepiej prześledzić to na przykładzie.

Przykład 

Załóżmy, że szukamy w Wikipedii informacji na temat uczelni wyższych w Rzeszowie. Użycie wyszukiwarki nam tu dużo nie pomoże, gdyż nie znamy nazw tych uczelni.

1. Nasze poszukiwania możemy zacząć od portalu Kategorii Głównych
2. W zbiorze kategorii głównych wybieramy np: kategorię Geografia
3. Z podkategorii Geografia wybieramy kolejno schodząc w dół hierarchii drzewka: Geografię Europy, Geografię Polski, Podział administracyjny Polski, aby wreszcie dotrzeć do Miast Polski, gdzie rzecz jasna wybieramy kategorię Rzeszów
4. W kategorii:Rzeszów mamy już naszą upragnioną podkategorię Wyższe uczelnie w Rzeszowie gdzie mamy listę kilku stron docelowych, z których każda opisuje inną, Rzeszowską uczelnię.

Alternatywnie możemy zacząć poszukiwania od innej strony:

1. Zaczynamy od Nauka
2. Przechodzimy kolejno do: Szkolnictwo Wyższe, Wyższe uczelnie, Polskie uczelnie wyższe i docieramy inną drogą do upragnionych Wyższych uczelni w Rzeszowie.

Oczywiście, możliwych dróg dojścia do celu można wymyślić jeszcze wiele.

[edytuj] Problemy z używaniem kategorii

Ze względu na to, że struktura kategorii w MediaWiki jest tworzona przez autorów danego serwisu, jego jakość jest bezpośrednio zależna od społeczności danego projektu. Struktura ta może być konsekwentna, klarowna i dobrze przemyślana, ale równie dobrze może być niekonsekwentna, zagmatwana i nieprzemyślana. Nawet w serwisach, które mają ogólnie dobrze skonstruowaną strukturę kategorii mogą się zdarzać lokalne niekonsekwencje czy błędy.

Do typowych błędów w systemach kategorii należą:

• dublujące się kategorie, które powstały na skutek sporu autorów projektu
• małe, dzikie kategorie, które nie są podczepione do ogólnej struktury
• zbyt duża liczba tzw. cross-kategorii - czyli grupujących wcześniej pogrupowane strony wg nowego klucza
• występowanie błędnie skategoryzowanych stron, np: jednocześnie do kategorii wyższej i niższej z tej samej gałęzi drzewka
• występowanie całkowicie nieskategoryzowanych stron.

Pamiętaj 

to, że nie uda się znaleźć jakiejś strony w wydawałoby się odpowiedniej kategorii nie musi oznaczać, że tej strony jednak gdzieś w danym serwisie nie ma.

[edytuj] Korzystanie z obrazków

Bardzo często jedna, dobra ilustracja jest warta więcej niż 1000 słów. Nic zatem dziwnego, że oprogramowanie MediaWiki umożliwia umieszczanie zdjęć i grafik w tekstach. Podobnie jak z dodawaniem i edycją tekstu mogą to robić autorzy serwisu bez potrzeby pośrednictwa administratorów.

MediaWiki daje dość szeroki zasób możliwości włączania obrazków w tekst. W najprostszym wariancie (rys. 7) obrazek jest wpleciony w tekst w jego oryginalnych wymiarach i bez żadnego opisu. Na większości serwisów ta forma wplatania obrazków w tekst nie jest mile widziana z wielu różnych względów. Dużo lepszym rozwiązaniem jest umieszczenie obrazka w tabeli (rys. 8).

Nie na wszystkich stronach jest jednak sens tworzyć złożone tabele, a nawet jeśli takie są, nie zawsze jest sens umieszczać tam wszystkie obrazki, które ilustrują tekst. Zalecanym w wielu projektach sposobem umieszczania pojedynczych obrazków jest stosowanie tzw thumbnaili - czyli miniaturek grafik, zawartych w szarej ramce z opisem (rys. 9). Oprogramowanie umożliwia skalowanie miniaturek w dowolnym zakresie - aż do oryginalnych rozmiarów obrazka.

Gdy istnieje potrzeba wstawienia dużej liczby obrazków do tekstu, oprogramowanie umożliwia automatyczne tworzenie tzw. galerii. W galeriach obrazki są automatycznie układane w tabelki, standardowo po 4 zdjęcia w rzędzie (rys. 10).

Pliki, w których zawarte są obrazki muszą być załadowane na ten sam serwer, na którym jest zainstalowane oprogramowanie MediaWiki, lub w przypadku projektów realizowanych w ramach Fundacji Wikimedia w specjalnym repozytorium plików multimedialnych o nazwie Wikimedia Commons^[5]. Wikimedia Commons jest sam w sobie osobnym projektem opartym na oprogramowaniu MediaWiki, który nie zawiera prawie wcale tekstów a tylko pogrupowane w kategorie setki tysięcy zdjęć, grafik, filmów i muzyki, z których wszystkie są dostępne na wolnych licencjach i które można swobodnie wykorzystywać we wszystkich projektach Wikimedia bez konieczności przenoszenia plików do poszczególnych projektów.

Jeśli chcesz się dowiedzieć jak wstawiać obrazki do stron, zapoznaj się z rozdziałem Wstawianie obrazków w części dla początkujących edytorów.

[edytuj] Strony z opisami grafik

Po kliknięciu w obrazek, niezależnie od tego w jaki sposób został wstawiony do tekstu , następuje przejście do specjalnej strony poświęconej tylko temu obrazkowi. Strony specjalne z obrazkami, podobnie jak strony kategorii są generowane przez oprogramowanie automatycznie, ale też zawierają sekcje, które mogą edytować autorzy serwisu.

Na samej górze strony specjalnej obrazka (1 na rys. 11) znajduje się dokładna nazwa pliku, w którym zapisany jest ten obrazek. Powyżej, jak w każdej stronie MediaWiki znajduje się zbiór zakładek, który jest jednak trochę inny od zakładek na zwykłych stronach (2 na rys. 11) a bezpośrednio pod nazwą pliku znajdują się linki do stałych sekcji strony. Wreszcie, nieco poniżej jest to co najważniejsze, czyli sam obrazek (3 na rys. 11). Obrazek ten jest zwykle przedstawiony w oryginalnej jego rozdzielczości, chyba że jest on wyjątkowo duży.

Zaraz pod obrazkiem jest link do pliku zawierającego przedstawianą grafikę (4 na rys. 12) i krótka informacja o jego wielkości oraz typie. Po kliknięciu na ten link, zależnie od konfiguracji używanej przeglądarki WWW oryginalny plik wyświetli się w oknie przeglądarki, w oknie odpowiedniego programu do oglądania grafik lub plik ten zostanie zapisany na twardym dysku użytkownika. Nieco poniżej, w przypadku gdy plik nie znajduje się na serwerze danego projektu lecz w Wikimedia Commons znajduje się specjalny szablon (5 na rys. 12) informujący o tym fakcie z linkiem do analogicznej strony opisu tego obrazka na Commons.

Opisane dotychczas sekcje strony z opisem grafiki stanowią jej część automatycznie generowaną przez oprogramowanie. Sekcja Summary (6 na rys. 12) powinna być uzupełniona przez osobę, która umieściła plik z obrazkiem na serwerze projektu. Zawiera ona zwykle krótki opis zawartości obrazka oraz informację o tym kto jest jego autorem i skąd ten obrazek pochodzi oraz ew. czasem jak został wykonany.

Sekcja Licensing (7 na rys. 12) zawiera informacje prawne na temat obrazka. Informuje ona na jakiej licencji jest on udostępniony. Sekcja ta jest istotna dla osób, które chciałyby wykorzystać ten obrazek poza danym serwisem - np. na swojej stronie WWW, czy w pisemnej pracy swojego autorstwa. Sekcja ta również powinna być wypełniona przez osobę, która umieściła plik na serwerze projektu. Sekcja ta nie występuje w części serwisów - a zamiast tego informacje prawne są umieszczane w sekcji "Summary".

Czasami zdarza się też, że przy obrazku nie ma żadnych informacji prawnych a nawet jego opisu ogólnego. Wówczas, gdy zamierza się wykorzystać ten plik poza danym serwisem należy się zwrócić z prośbą o uzupełnienie tych danych do osoby, która umieściła go na serwerze lub do administratorów projektu.

Ostatnia sekcja strony z opisem obrazka o nazwie Odnośniki do pliku (8 na rys. 12) zawiera listę zwykłych stron, w których ten obrazek został zamieszczony. Sekcja ta jest automatycznie generowana przez oprogramowanie. Oprócz tego, gdy plik był modyfikowany przez innych użytkowników pojawia się ostatnia sekcja automatyczna o nazwie Historia. Zawiera ona listę kolejnych aktów wgrywania kolejnych wersji tego samego pliku wraz z datami oraz informacją, kto tego dokonał.

Oprogramowanie MediaWiki nie posiada możliwości bezpośredniego edytowania plików z obrazkami. Czasami jednak edytorzy kopiują je do swojego komputera, dokonują korekt (np: przekadrowanie, korekta kolorów itp.) a następnie ponownie ładują na serwer projektu.

[edytuj] Wyszukiwarka MediaWiki

Wyszukiwarka wewnętrzna MediaWiki działa ogólnie biorąc podobnie do innych wyszukiwarek spotykanych w Internecie. Wpisuje się do niej słowa kluczowe naciska "przejdź" lub "szukaj" i otrzymuje wynik. Wyszukiwarka ta jednak na swoją specyfikę, z którą warto się zapoznać, aby wiedzieć czego się po niej można spodziewać.

Okienko wyszukiwarki znajduje się w większości serwisów opartych na MediaWiki w mniej więcej połowie wysokości menu po lewej stronie (8 na rys. 2), choć czasami zdarza się, że administratorzy przerzucają ją w inne miejsce. Składa się ona z pola, w które można wpisywać szukane hasła oraz dwóch klawiszy szukaj i przejdź.

[edytuj] Klawisz "przejdź" i "szukaj"

Klawisz szukaj służy do pełnego przeszukania serwisu. W wyniku tej operacji dostaje się listę wszystkich stron, w których choć raz występuje wpisane do okienka słowo lub ciąg słów. Lista ta jest uporządkowana względem częstotliwości występowania szukanych słów w tekście strony.

Ogólny wygląd strony z listą wyszukanych stron przedstawia rys. 14. Na górze strony znajduje się powtórzone okienko wyszukiwania (1) z mini-klawiaturką (2) z polskimi znakami diakrytycznymi, która umożliwia wpisanie słów z tymi znakami osobom, które nie posiadają polskiej klawiatury. "Klawiaturka" pojawia się tylko na niektórych projektach wiki.

Poniżej znajduje się lista znalezionych stron (4). Lista ta składa się z linku do odpowiedniej strony, fragmentu tekstu, w którym zostały znalezione szukane słowa, oraz informacjami o stronie - jej długością i datą jej ostatniej edycji. Gdy lista znalezionych stron jest długa, oprogramowanie dzieli ją na części po 20 sztuk. Przechodzenie do kolejnych części listy można dokonywać klikając na cyferki nad lub pod listą (3).

Klawisz Przejdź kieruje bezpośrednio do strony o tytule ściśle odpowiadającym wpisanej do okienka frazy, jeśli tylko taka strona istnieje. Gdy nie istnieje strona o tytule odpowiadającym ściśle wpisanej frazie, otrzymuje się listę wszystkich stron, w których ta fraza choć raz występuje.

Dla nieistniejących stron, działanie klawisza "przejdź" nie różni się prawie wcale od działania klawisza "szukaj". Przykładowy efekt działania klawisza "przejdź" dla nieistniejącej strony jest przedstawiony na rys. 15. Jedyna różnica w porównania z działaniem klawisza "szukaj" to w tym przypadku pojawienie się czerwonego linku (6) do nieistniejącej strony, której tytuł ściśle odpowiada wpisanej frazie. Jak z każdym czerwonym linkiem - kliknięcie na niego umożliwia rozpoczęcie tworzenia tej strony.

[edytuj] Przestrzenie nazw

Oprócz podziału na kategorie, strony w MediaWiki są też dzielone na tzw. przestrzenie nazw. W osobnej przestrzeni znajdują się strony bezpośrednio przeznaczone dla czytelników (tzw. przestrzeń główna), w osobnej strony z opisami grafik, w jeszcze innej strony kategorii itd. Standardowo wyszukiwarka pokazuje wyniki ograniczone do głównej przestrzeni nazw. Aby móc wyszukiwać inne przestrzenie nazw, na dole strony z listą odnalezionych stron, znajduje się pole (7 na rys. 15), przy pomocy którego można zaznaczyć w jakich przestrzeniach chce się powtórzyć wyszukiwanie.

Większości czytelników wystarcza w zupełności wyszukiwanie w głównej przestrzeni nazw. Czasami jednak przydatne może być wyszukiwanie w przestrzeniach grafik i kategorii.

[edytuj] Ograniczenia wyszukiwarki

Napisane na podstawie hasła Przeszukiwanie w Wikipedii.

W tekście muszą być wszystkie słowa wpisane do wyszukiwarki 

wyszukiwanie pokazuje tylko te strony, które zawierają w swojej treści wszystkie słowa wpisane do okienka. Dlatego jeżeli wyszukiwanie będzie puste, usuń któreś ze słów, a także upewnij się, czy są one poprawnie wpisane. Ponadto jeśli wpisałeś np. słowo "Śląsk", nie zostaną znalezione strony zawierające w swej treści np. wyraz "śląski".

Stopwords 

Należy unikać stosowania krótkich i powszechnych słów takich jak: "aby", "ale", "bardzo". Niestosowanie się do tej reguły jest najczęstszą przyczyną niepowodzenia wyszukiwania. Pełna lista tych słów znajduje się w specjalnym haśle w Wikipedii.

Wyszukiwanie nie bierze pod uwagę wielkości liter 

Wyszukiwanie słów "fortran", "Fortran" i "FORTRAN" da te same wyniki. Jednak przy więcej niż jednym wyrazie należy pamiętać o wielkości liter ("górny śląsk" nie da nic, należy wpisać "Górny Śląsk"). Jedynie wielkość pierwszej litery i w tym przypadku nie gra roli (można wpisać "górny Śląsk").

Wyszukiwanie uwzględnia znaki diakrytyczne 

Wyszukiwanie odbywa się z uwzględnieniem polskich i innych znaków diakrytycznych. W związku z tym oprogramowanie nie wie, że pisząc "Lotwa" miałeś na myśli "Łotwę", a "zolw" to nazwa zwierzęcia w "języku polskim".

Nie można stosować symboli wieloznacznych 

We frazach do wyszukiwania nie można używać ? lub * w celu dopełnienia słów. Jeżeli chcesz szukać zarówno "Polska" i "polski" musisz utworzyć frazę w ten sposób : (Polska or polski).

Wyszukiwanie złożone 

Słowa we frazach do wyszukania można łączyć za pomocą "and" (i), "or" (lub) i "not" (nie) w celu tworzenia bardziej złożonych zapytań, można również stosować złożone zapytania z nawiasami. Gdy do okienka wpisze się listę słów oprogramowanie domyślnie przyjmuje, że występuje między nimi łącznik "and" (i).

Na przykład fraza:

"piłsudski not bronisław"

wyszuka strony zawierające słowo "piłsudski", ale nie zawierające słowa "bronisław"

Fraza:

"(Adolph or Adolf) and Hitler"

wyszuka wszystkie strony, które zawierają słowo "Hitler" i słowo "Adolf" lub "Adolph".

[edytuj] Wyszukiwanie za pomocą Google

Wewnętrzna wyszukiwarka MediaWiki jest stosunkowo prymitywna. Stosuje ona bardzo proste algorytmy wyszukiwania, nie potrafi podpowiadać, sugerować błędów i nie zawsze zadowalająco ustala kolejność stron na liście wyszukiwania. Osoby przyzwyczajone do funkcjonalności Google są często nieprzyjemnie rozczarowane sposobem działania tej wyszukiwarki.

Google umożliwia jednak proste ograniczenie wyników wyszukiwania do jednego serwisu, dzięki czemu można stosować ten serwis zamiast wyszukiwarki wewnętrznej MediaWiki. Ograniczenie to dokonuje się dodając w polu wyszukiwarki google frazę "site:domena".

Przykład:

fraza:

"rower site:pl.wikipedia.org"

przeszuka polską Wikipedię wg słowa kluczowego "rower".

Słabością tego sposobu wyszukiwania jest to, że Google zazwyczaj wolniej indeksuje zmiany w dynamicznie rozrastających się projektach niż robi to wewnętrzna wyszukiwarka. Np. nowododane hasła w Wikipedii są indeksowane przez Google po ok 48 godzinach od ich powstania, zaś wyszukiwarka wewnętrzna "widzi" je już zwykle po kilkunastu minutach.

Z drugiej strony proces indeksowania zmian przez wewnętrzne wyszukiwarki a także samo wyszukiwanie bardzo obciąża serwery na których zainstalowane jest oprogramowanie MediaWiki. Z tego względu jest to bardzo często wyłączana funkcja przez administratorów, którym zaczyna brakować "mocy" serwera.

Oczywiście, Google można używać zamiast wewnętrznej wyszukiwarki tylko do tych serwisów, które Google indeksuje. Większość niepublicznych serwisów opartych na MediaWiki blokuje ich indeksowanie przez Google i inne tego typu serwisy.

[edytuj] Uwaga! to jest wiki

MediaWiki, a bardziej ogólnie wszystkie formy wiki są zdaniem wielu osób, na tyle ważną technologią, że może ona dość poważnie zmienić funkcjonowanie całego Internetu. Technologia ta wpisuje się dobrze w filozofię stojącą za ruchem Web 2.0 i zyskuje coraz więcej zwolenników.^[6]

[edytuj] Wiarygodność treści

Korzystając jako czytelnik z serwisów wiki warto jednak mieć na względzie fakt, że są one tworzone przez najróżniejsze społeczności autorów i ich jakość zależy od jakości tej społeczności. Zupełnie inaczej należy np: traktować teksty w serwisie wiki pisanym wyłącznie przez specjalistów, np. Mass spectrometry wiki^[7] a inaczej w wiki typu "każdy może dołączyć" np. PoeWiki^[8].

Sam fakt, że serwis może być edytowany tylko przez "wybranych" lub "przez każdego" nie przesądza jeszcze o jego jakości - w szczególności w odniesieniu do poszczególnych stron. Jeśli serwis deklaruje się jako pisany przez "specjalistów" należy znaleźć stronę informującą o tym kim oni dokładnie są i jak serwis weryfikuje ich kwalifikacje. Serwis taki mimo, że pisany przez specjalistów może zawierać nieścisłości czy przekłamania wynikającego z osobistego stosunku do opisywanych treści, czy zjawiska grupowego myślenia.

Z drugiej strony praktyka pokazuje, że serwisy wiki stają się tym lepsze im więcej osób uczestniczy w ich pisaniu, gdyż coraz skuteczniej nawzajem się one kontrolują. Stąd w serwisach wiki "które każdy może edytować" jakość danej strony zwykle (choć nie zawsze) wzrasta z liczbą jej edycji. W przypadku stron pisanych przez jednego autora, warto zajrzeć na jego/jej stronę osobistą aby przeczytać kim jest ta osoba. Warto też sprawdzić inne jego/jej edycje.

Ogólna zasada, zarówno do serwisów tworzonych przez specjalistów, jak i przez "wszystkich" brzmi:

Zanim w to uwierzysz, zawsze sprawdzaj kto to napisał i w miarę możności zweryfikuj to w jeszcze jednym źródle.

Wreszcie, w serwisach "które każdy może edytować", częstym zjawiskiem jest wandalizm - czyli celowe niszczenie haseł. Hasło zwandalizowane nie jest jednak na zawsze stracone, dzięki temu że oprogramowanie MediaWiki przechowuje wszystkie kolejne wersje wszystkich stron. Wersje te można przeglądać za pomocą mechanizmu historii zmian, który dokładniej jest opisany w rozdziale "Dyskusje, konflikty, historia zmian.

[edytuj] MediaWiki dla początkujących edytorów

Jeśli rozpocząłeś czytanie tego podręcznika od części dla czytelników, to być może spodobała Ci się idea wiki i chciałbyś dołączyć do grona autorów, któregoś z projektów opartych na oprogramowaniu MediaWiki. Ta część podręcznika przeznaczona jest dla osób, które chciałyby zacząć współtworzyć projekty wiki. Część ta napisana jest przy założeniu, że jej czytelnicy opanowali materiał z poprzednich rozdziałów tego podręcznika, zwłaszcza z rozdziałów Struktura ekranu, Linki i wolne surfowanie, Szukanie po kategoriach oraz Korzystanie z obrazków.

Nikt dokładnie nie wie ile aktualnie istnieje aktywnych, polskojęzycznych projektów wiki, ale jest ich co najmniej 30. Niewątpliwie największym i najbardziej aktywnym tego rodzaju projektem jest Wikipedia. Oprócz tego w ramach Fundacji Wikimedia funkcjonuje Wikibooks, Wikinews, Wikicytaty, Wikisłownik i Wikiźródła, a także istnieje polskojęzyczna sekcja Wikimedia Commons. Wszystkie te serwisy są oparte na wolnych licencjach i mogą być edytowane przez każdego, pod warunkiem dostosowania się do panujących tam zasad. Podobny charakter mają też projekty funkcjonujące na serwerze firmy Wikia. Firma ta oferuje bezpłatnie miejsce do tworzenia własnych projektów wiki i zarabia na reklamach, dołączanych do stron tych projektów. Oprócz tego istnieje też kilkadziesiąt projektów realizowanych niezależnie na serwerach ich założycieli, które mają bardzo różnych charakter. Pojawia się ich coraz więcej.

Niepełna lista polskojęzycznych projektów opartych na MediaWiki znajduje się w rozdziale 6. tego podręcznika.

Podrozdziały

1. Najpierw się zaloguj - omawia jak utworzyć sobie konto w projekcie i je skonfigurować
2. Okno edycji - omawia ogólną strukturę i działania okna edycji
3. Piszemy od podstaw nieduży artykuł - proces pisania artykułu od zera na prostym przykładzie
4. Podstawy formatowania tekstu - czyli o tzw. wikodzie służącym do formatowania tekstu
5. Linki - podstawowe informacje o tworzeniu linków, zarówno wewnętrznych jak i zewnętrznych.
6. Wstawianie obrazków - o sposobach posługiwania się plikami z grafiką w tekstach
7. Tabele - trochę podstawowych informacji o tworzeniu tabel za pomocą wikikodu
8. Dyskusje, konflikty, historia zmian - opis mechanizmu stron dyskusyjnych, historii zmian i kilka uwag o kultralnych sposobach rozwiązywania konfliktów edycyjnych
9. Wiki to społeczność - końcowe uwagi na temat tego jak w miarę bezstresowo funkcjonować w społecznościach tworzących projekty wiki i o typowych błędach nowicjuszy.

[edytuj] Najpierw się zaloguj

Wiele serwisów opartych na MediaWiki jest tak skonfigurowana, że umożliwia edytowanie bez konieczności zakładania na nich konta. W innych natomiast logowanie jest wymagane. Istnieją wreszcie takie serwisy, do których nie można się zalogować "z ulicy", lecz trzeba prosić administratorów o "ręczne" utworzenie konta.

Jednak, nawet w serwisach gdzie logowanie nie jest wymagane warto sobie założyć konto. Edytowanie po zalogowaniu się ma szereg zalet:

• w historii zmian stron edycje są wtedy przypisane do konta, z którego edytujemy, co jest formą przypisania nam autorstwa - bez zalogowania jesteśmy całkowicie anonimowi
• otrzymujemy możliwość napisania paru słów o sobie na specjalnej stronie użytkownika
• mamy możliwość utworzenia listy obserwowanych stron, nad którymi chcemy pracować, lub które chcemy nadzorować
• otrzymujemy możliwość wymiany wewnętrznych wiadomości poprzez system stron dyskusyjnych oraz otrzymujemy coś w rodzaju "elektronicznego podpisu", którym możemy się posługiwać w toczących się dyskusjach
• otrzymujemy możliwość przystosowania sposobu oglądania i pracy w serwisie do naszych potrzeb za pomocą okna konfiguracji.

[edytuj] Procedura logowania i zakładania konta

W serwisach, w których można sobie założyć konto "z ulicy" bez potrzeby pośrednictwa administratorów, procedura zakładania konta wygląda następująco:

• w prawym górnym rogu należy kliknąć na link Logowanie/Rejestracja, po czym pojawi się okno logowania (rys 17)
• przy jego pomocy nie można jeszcze założyć konta, gdyż jest ono przeznaczone dla tych, którzy już sobie konto założyli - należy zatem kliknąć na link Zarejestruj się (1 na rys. 17)
• pojawi się okno zakładania konta (rys. 18), w którym musimy wypełnić pola "login" (czyli nasz pseudonim, 8 na rys. 18), "hasło" i "powtórz hasło" (9 na rys. 18)
• wypełnienie pola "E-mail" (10 na rys. 18) oraz wybranie opcji "zapamiętaj hasło" (11 na 'rys. 18) jest w większości serwisów opcjonalne
• przy rejestracji w projektach zarządzanych przez Fundację Wikimedia, a także w niektórych innych istnieje dodatkowe zabezpieczenie przed automatycznym tworzeniem kont; jest to rodzaj "testu Turinga" sprawdzającego czy konto rzeczywiście zakłada człowiek; polega on na wpisaniu z niezbyt wyraźnego obrazka słowa do specjalnego okienka (7 na 'rys. 18)
• na koniec pozostaje nacisnąć "załóż nowe konto" (12 na rys. 18) - nie ma konieczności powrotu do okna logowania (rys. 17) - po założeniu konta zakończonego sukcesem jesteśmy automatycznie zalogowani.

Zwiększenie dostępnych możliwości po założeniu sobie konta objawia się wizualnie poprzez zmianę wyglądu zakładek i zwiększenia liczby linków o góry ekranu, nad zakładkami (porównaj: rys. 16 i 19). W szczególności, pojawia się, pierwszy od lewej strony, przy ikonce główki link z naszym pseudonimem (rys. 19), który jest linkiem umożliwiającym edycję naszej strony osobistej. W podanym przykładzie nasz pseudonim to "podręcznik". Pozostałe nowe linki umożliwiają kolejno:

• przejście do naszej osobistej strony dyskusyjnej,
• do okna zmian preferencji,
• do listy obserwowanych przez nas stron w serwisie,
• do kompletnej listy naszych edycji i
• wreszcie do wylogowania się z serwisu.

UWAGA 

Aby procedura zalogowania zakończyła się sukcesem musimy koniecznie mieć włączone akceptowanie tzw. ciasteczek (eng. cookies) w naszej przeglądarce.

Oprócz tego procedura zakładania konta może zakończyć się niepowodzeniem gdy:

• wybraliśmy "login", pod którym już ktoś wcześniej się zarejestrował, lub login, który może być pomylony z istniejącym (np. 1wona i Iwona)
• pomyliśmy się przy wpisywaniu powtórzenia hasła.

Opcjonalne podanie adresu E-mail, ale dopiero po przejściu przez procedurę jego weryfikacji spowoduje umożliwienie wysyłania i otrzymywania e-maili poprzez formularz z poziomu oprogramowania MediaWiki. Podany adres E-mail nie jest udostępniany publicznie. Jest on kodowany w taki sposób przez oprogramowanie, że nawet administratorzy serwisu nie mają do niego bezpośredniego dostępu. Nie grozi to zatem zalewem spamu ani publicznym ujawnieniem prawdziwej tożsamości. Procedura weryfikacji adresu polega na odesłaniu E-maila, który system automatycznie wysyła na podany adres. Adres E-mail przydaje się również w przypadku, gdy zapomnieliśmy hasła.

Kliknięcie na zapamiętaj hasło (11 na rys. 18) spowoduje, że po zakończeniu pracy w serwisie, ciasteczko, które jest zapisywane na naszym twardym dysku nie zostanie usunięte - dzięki czemu przy następnym wejściu do serwisu będziemy rozpoznawani automatycznie i nie będziemy musieli się ponownie logować. Nie należy jednak tej opcji włączać gdy pracujemy na komputerze, do którego dostęp mają osoby, którym nie możemy zaufać, np: w kawiarence internetowej.

Właściciel konta w serwisie, gdy z jakichś przyczyn system nie rozpoznaje go automatycznie może zawsze kliknąć na link Logowanie/Rejestracja. Ukaże mu się wtedy okno logowania (rys. 17). Zalogowanie polega na podaniu wcześniej zarejestrowanego loginu i hasła (2 na rys. 17), ew. kliknięciu opcji "Zapamiętaj hasło" (3 na rys. 17) i kliknięciu na klawisz "Zaloguj się" (4 na rys. 17).

W przypadku gdy właściciel konta zapomniał hasło, ale zdecydował się podać i zweryfikować swój adres E-mail, może on kliknąć na "Wyślij mi nowe hasło" (5 na rys. 17). Oprogramowanie automatycznie wyśle to nowe hasło na zarejestrowany wcześniej adres e-mail.

[edytuj] Wewnętrzne komunikaty użytkowników

Jak już napisano wcześniej, po założeniu konta, użytkownik ma możliwość otrzymywania wewnętrznych komunikatów. Otrzymanie takiego komunikatu jest sygnalizowane przez pojawienie się u góry strony, zaraz pod zakładkami dużego, pomarańczowego szablonu z tekstem "Masz nowe wiadomości". (rys. 21) Szablon ten pojawia się w momencie gdy ktoś napisze cokolwiek na stronie dyskusyjnej danego użytkownika.

Po ujrzeniu tego szablonu wystarczy kliknąć na słowa "nowe wiadomości" aby przejść do własnej strony dyskusyjnej i przeczytać ów wewnętrzny komunikat. Tak długo jak długo się tego nie zrobi, szablon ten będzie się pojawiał na każdej nowootwieranej stronie.

W wielu projektach istnieje zwyczaj witania nowozalogowanych użytkowników, poprzez wpisanie specjalnego komunikatu dla "początkujących" na ich stronę dyskusyjną. Istnieje więc duże prawdopodobieństwo, że w chwilę po założeniu sobie konta ujrzysz szablon "Masz nowe wiadomości".

Dokładniejszy opis, jak odpowiadać na tego rodzaju komunikaty i ogólnie jak się posługiwać stronami dyskusyjnymi, zawarty jest w rozdziale Dyskusje, konflikty, historia zmian. Na obecnym etapie wystarczy informacja, że strony dyskusyjne użytkowników edytuje się tak samo jak wszystkie inne, oprócz tego, że należy podpisywać swoje wypowiedzi.

[edytuj] Preferencje

Po kliknięciu w link preferencje u samej góry strony (trzeci link od lewej, na rys. 19} następuje przejście do okna umożliwiającego przystosowanie sobie wielu elementów serwisu do własnych potrzeb (rys. 22). Preferencje można zmieniać dopiero po zalogowaniu się do serwisu i odnoszą się one wyłącznie do tego jak widzi strony serwisu właściciel konta. Nie należy się zatem obawiać, że zmieniając te opcje popsuje się cokolwiek innym użytkownikom tego projektu. W razie gdy wybierze się opcje, które nam nie odpowiadają i nie pamięta się jak to odwrócić, wystarczy wejść ponownie do okna preferencji i nacisnąć klawisz preferencje domyślne (6 na rys. 22).

Liczba opcji, które można zmieniać za pomocą tego okna jest dość obszerna, dlatego są one podzielone na zakładki (1 na rys. 22). Poniżej znajduje się informacja o koncie użytkownika (2 na rys. 22). Tzw ID jest to numer porządkowy, który jest kolejno przypisywany użytkownikom przez oprogramowanie. W przykładowym przypadku oznacza to, że użytkownik "podrecznik" był 96061 osobą, która założyła sobie konto w serwisie.

Pole (3) umożliwia zmianę lub dodanie adresu E-mail oraz dokonanie zmiany postaci podpisu, którym można się posługiwać na stronach dyskusyjnych. Zagadnienia dotyczące podpisów są dokładniej opisane w rozdziale Dyskusje, konflikty, historia zmian.

Pole (4) umożliwia dokonanie zmiany hasła. Pole (5) służy do uruchomienia procedury weryfikacji swojego adresu E-mail o ile nie wykonało się tego w trakcie zakładania konta. Gdy dokonało się już weryfikacji adresu E-mail, klikając na "użytkownicy mogą mi przesyłać E-maile" można włączać i wyłączać tę możliwość.

W kolejnych zakładkach (1 na rys. 22) jest jeszcze bardzo dużo różnych opcji, z którymi można sobie samemu poeksperymentować:

• Skórki: umożliwiają radykalną zmianę wyglądu całego serwisu - umiejscowienia menu, kolorów, czcionek itp - przełączając je na inne można sobie wybrać swoją ulubioną, jeśli standardowa nam nie odpowiada; standardowa skórka ma nazwę "monobook"
• Wzory: warto tu zajrzeć, jeśli pojawia się problem z wyświetlaniem wzorów matematycznych, które w MediaWiki są wpisywane za pomocą składni języka LaTeX
• Pliki: można tu ustawić standardowy rozmiar miniaturek zdjęć oraz maksymalny rozmiar obrazków wyświetlanych na stronie specjalnej z ich opisem
• Data i czas: umożliwia zmianę daty i czasu - np. gdy przenieśliśmy się do innej strefy czasowej
• Edytowanie i różnice: znajduje się tu kilkanaście opcji, powodujących różne zmiany zachowania okna edycji, a także sposobu funkcjonowania historii zmian
• Wyświetlanie ostatnich zmian i stubów: jest tu kilka opcji, związanych ze stroną specjalną "ostatnie zmiany", na której znajduje się lista ostatnio dokonanych edycji w serwisie
• Obserwowane: zbiór opcji mających wpływ na wygląd i funkcjonowanie listy obserwowanych przez siebie stron
• Wyszukiwanie: opcje wewnętrznej wyszukiwarki MediaWiki; m.in. można tu włączyć na stałe przeszukiwanie dodatkowych przestrzeni nazw
• Ustawienia różne: zbiór mniej istotnych opcji, które nie pasowały do innych zakładek.

[edytuj] Okno edycji

Okno edycji jest podstawowym narzędziem w MediaWiki służącym do tworzenia i zmieniania stron. Jest to w zasadzie prosty edytor, który działa w trybie ściśle tekstowym, w którym formatuje się tekst i wstawia grafiki z użyciem tzw. wikikodu. Sam wikikod będzie dokładniej opisany w dalszych rozdziałach. Oprócz tego edytor ten działa w podobny sposób jak wszystkie proste edytory tekstu, umożliwiając stosowanie standardowych technik zaznaczania, kopiowania i przenoszenia tekstu przy pomocy myszki oraz klawiatury. W tym rozdziale skupimy się na opisaniu składników i zasad działania samego okna edycji.

Oprogramowanie MediaWiki kieruje użytkownika do okna edycji w dwóch przypadkach:

• kliknięcia zakładki edytuj (1 na rys. 23)
• kliknięcia w tzw. czerwony link; czerwonym kolorem są zaznaczane linki wewnętrzne do nieistniejących jeszcze stron.

[edytuj] Składniki okna edycji

Struktura okna edycji jest przedstawiona na rys. 23:

tytuł strony (2) 

przed którym jest dodane słowo "edytuj"

pasek narzędzi (3) 

kliknięcie odpowiedniej ikony na pasku narzędzi powoduje wprowadzenie w tekst odpowiedniego wikikodu; gdy kliknie się na odpowiednią ikonę bez zaznaczenia fragmentu tekstu zostanie wprowadzony kod włączający/wyłączający dany format tekstu, gdy najpierw zaznaczy się tekst myszką lub klawiaturą, a potem kliknie na ikonę, kodem zostanie "objęty" tylko ten zaznaczony fragment; kolejne ikonki powodują:

B: dodanie kodu pogrubienia tekstu,

I: dodanie kodu pochylenia tekstu,

Ab: dodanie linku wewnętrznego

Ikonka globusa: dodanie linku zewnętrznego

A: kod nagłówka drugiego rzędu

Ikonka obrazka: kod służący do wstawiania obrazków w tekście

Ikonka trąbki: kod służący do tworzenia linku do plików multimedialnych

Ikonka pierwiastka: kod rozpoczynający wstawianie wzorów matematycznych za pomocą składni LaTeXa

W: specjalny kod wyłączający rozpoznawanie przez oprogramowanie wikikodu

Ikonka podpisu: kod podpisu autora (stosowane na stronach dyskusyjnych)

Ikonka "gruby minus": kod tworzący poziomą linię rozdzielającą

Niektóre wiki dodają własne przyciski, na przykład anglojęzyczna Wikipedia ma ich dwa razy więcej niż te przedstawione tutaj.

właściwe pole edycji (4) 

jest to miejsce gdzie należy wpisać tekst strony - w momencie gdy tekst nie mieści się w tym oknie z jego prawego boku automatycznie pojawia się suwak; gdy zaczyna się tworzyć stronę, której wcześniej nie było pole to jest oczywiście początkowo puste; gdy dokonuje się zmian w istniejącej wcześniej stronie w oknie tym widać cały jej tekst, razem ze wszystkimi wikikodami

pole z komunikatami administracyjnymi (5) 

jest to miejsce gdzie administratorzy serwisu mogą wstawiać rozmaite ostrzeżenia i komunikaty skierowane do wszystkich autorów - zawartość tego pola jest różna, w różnych projektach

pole opisu zmian (6)

w polu tym należy krótko opisać swoją edycję; opis ten będzie później widoczny na specjalnej stronie ostatnie zmiany oraz w historii zmian właśnie edytowanej strony; w niektórych serwisach wpisanie czegoś w to pole jest konieczne aby oprogramowanie zapisało naszą edycję; w innych można tego pola nie wypełniać, choć zazwyczaj jest zalecane jednak je wypełnić

linki pomocowe do wypełniania pola opisu zmian (7)

pomagają one wstawić do pola opisu zmian zalecane teksty, krótko opisujące co się zrobiło; np: jeśli poprawiło się błąd ortograficzny w tekście strony, należy kliknąć na "ort."; pole to nie występuje we wszystkich serwisach

opcje zapisu (8)

opcje te mogą być różne w różnych serwisach; zazwyczaj występuje jednak opcja drobne zmiany i opcja obserwuj; wybranie pierwszej opcji powoduje, że nasza edycja będzie na stronie specjalnej "ostatnie zmiany" oraz w historii strony oznakowana jako "drobna"; wybranie drugiej opcji powoduje, że aktualnie edytowana strona zostanie dodana do naszej listy stron obserwowanych

klawisze zapisu i podglądu (9,10,11) 

klawisz zapisu (9): powoduje zapisanie naszej edycji i przejście do wyglądu właśnie edytowanej strony tak jak ją widzi czytelnik

klawisz "pokaż podgląd" (10): powoduje wyświetlenie wyglądu właśnie edytowanej strony pod lub nad oknem edycji, bez jej zapisywania; dzięki temu można obejrzeć efekty swojej pracy bez konieczności zapisu strony; stosowanie podglądu jest zalecane w większości projektów, gdyż bardzo wiele drobnych edycji powoduje niepotrzebne wydłużanie historii zmian

klawisz "podgląd zmian" (11): powoduje wyświetlenie tzw. diffa - czyli przedstawionego w dwóch kolumnach starej i nowej wersji strony z zaznaczeniem zmienionego tekstu odpowiednimi kolorami; działanie diffa jest dokładniej opisane w rozdziale Dyskusje, konflikty, historia zmian.

pole znaków specjalnych (12)

służy ono do wpisywania do tekstu znaków, których nie można wstawić z klawiatury; używa się je klikając po prostu w odpowiedni znak; po kliknięciu znak jest automatycznie wstawiany do strony w miejscu gdzie aktualnie jest kursor; czasami w oknie edycji znak ten może wyglądać inaczej niż się można spodziewać, jednak po zapisaniu edycji, na stronie będzie wyglądał tak jak tego się oczekuje; zawartość tego pola jest różna w różnych projektach; zawiera ono jednak zwykle znaki diakrytyczne, litery greckie, wybrane symbole matematyczne; różne kreski, strzałki i nawiasy.

[edytuj] Piszemy od podstaw nieduży artykuł

W tym rozdziale znajduje się instrukcja jak stworzyć od podstaw prostą stronę w MediaWiki, na przykładzie artykułu "Krówka destylacyjna" w Wikipedii. Jego celem jest skrótowe przedstawienie podstawowych etapów procesu pisania. W rozdziale tym występują opisy działania wybranych elementów wikikodu, ale nie należy oczekiwać, że po jego przeczytaniu będzie się już wszystko na ten temat wiedziało.

Czytelnik powinien zapoznać się z rozdziałami Okno edycji i Struktura ekranu oraz mieć pojęcie jak działają linki wewnętrzne, kategorie i grafiki z punktu widzenia czytelnika (odpowiednio rozdziały: Linki i wolne surfowanie, Korzystanie z obrazków i Szukanie po kategoriach). Nie jest wymagana nawet podstawowa znajomość wikikodu.

[edytuj] Tworzymy

Na rys. 24 przedstawiony jest kod hasła tak jak wygląda on w oknie edycji, zaś na rys. 25 rezultat jego działania po zapisaniu, tak jak będzie go widział czytelnik.

[edytuj] Etap 1: Otwarcie okna edycji

Aby zacząć pisać nieistniejący wcześniej artykuł "Krówka destylacyjna" w Wikipedii wpisałem do wewnętrznej wyszukiwarki hasło "Krówka destylacyjna" i kliknąłem na "Przejdź", a następnie na czerwony link z sugestią napisania artykułu. Otworzyło mi się puste okno edycyjne zatytułowane "Edytujesz: Krówka destylacyjna"" (1 na rys. 24). Po kliknięciu w pole tekstowe tego okna mogłem już zacząć pisać.

[edytuj] Etap 2: Pisanie strony

Zgodnie z zasadami przyjętymi w Wikipedii, artykuł zacząłem od wytłuszczonej jego nazwy (2 na rys. 24 i 25). Wytłuszczenie dokonałem przez zaznaczenie myszką tego tekstu i przyciśnięciu ikonki B na górze okna edycji. Na skutek tego oprogramowanie dodało po trzy apostrofy na początku i końcu tego tekstu:

'''Krówka destylacyjna'''

W ten sposób użyłem pierwszego wikikodu - kodu wytłuszczenia.

Następnie napisałem krótką definicję krówki destylacyjnej.

Po definicji postanowiłem napisać krótki podrozdział opisujący jej konstrukcję. Za pomocą klawisza "enter" zrobiłem pustą linię rozdzielającą definicję od początku podrozdziału i w kolejnej linii wpisałem tytuł podrozdziału, zaznaczyłem go myszką i kliknąłem na ikonkę A. Na skutek tego oprogramowanie dodało po dwa znaki "równa się" (==) na końcach tytułu (3 na rys. 24 i 25):

== Konstrukcja ==

W ten sposób użyłem drugiego wikikodu - kodu tytułu podrozdziału drugiego rzędu.

Następnie napisałem akapit omawiający konstrukcję krówki, rozpocząłem kolejny podrozdział "Zasada działania" w sposób omówiony powyżej, po czym napisałem dwa akapity tekstu. Aby akapity nie skleiły się z sobą rozdzieliłem je jedną pustą linią tekstu (6 na rys. 24 i 25). Taka pusta linia tekstu formalnie rzecz biorąc jest też rodzajem wikikodu: kodu nowego akapitu.

O formatowaniu tekstu można się więcej dowiedzieć w rozdziale: Podstawy formatowania tekstu.

[edytuj] Etap 3: Dodanie linków i kategorii

Ponownie zgodnie, z zaleceniami jakie obowiązują w Wikipedii chciałem dodać linki wewnętrzne do stron opisujących pojęcia, które są albo blisko związane z tematem mojego artykułu, albo są terminami fachowymi i wymagają wyjaśnienia.

Zacząłem od utworzenia linku do hasła "ciśnienie" (5, strzałka w dół na rys 24 i 25). W tym celu zaznaczyłem myszką to słowo w tekście a następnie kliknąłem na ikonkę Ab. Oprogramowanie automatycznie objęło to słowo podwójnym, kwadratowym nawiasem:

[[ciśnienie]]

W ten sposób użyłem trzeciego wikikodu - kodu prostego linku wewnętrznego.

Następnie chciałem stworzyć link do hasła "kolba". Niestety z szyku zdania, które wcześniej pisałem wynikło, że w tekście miałem słowo "kolbki". Musiałem zatem zrobić tak, aby w tekście było jako link zaznaczone kolorem niebieskim słowo "kolbki", ale aby link ten kierował do hasła "kolba". Aby tego dokonać najpierw postąpiłem tak jak poprzednio, czyli zaznaczyłem słowo "kolbki" myszką, a następnie kliknąłem na ikonkę Ab, co dało taki efekt:

[[kolbki]]

Następnie do tak otrzymanego kodu dopisałem fragment: "kolba|" co dało taki efekt:

[[kolba|kolbki]]

W ten sposób stworzyłem pierwszy złożony wikikod: kod złożonego linku wewnętrznego.

Jak widać pierwszy człon linku przed znakiem "|" to dokładna nazwa strony do której ma on linkować, zaś drugi człon po znaku "|" to słowo podświetlone jako link w tekście. Znak "|" (tzw. pipe) znajduje się w typowej klawiaturze nad klawiszem "enter" i aby go napisać należy przycisnąć "shift" (patrz rys. 26).

W ten sam sposób stworzyłem wszystkie inne linki w tekście, m.in. do haseł "sprzęt laboratoryjny", "destylacja", "odbieralnik" i wszystkie pozostałe widoczne na rys. 24 i 25.

Na koniec pozostało mi przypisać artykuł do jakiejś kategorii. Wcześniej, w kategorii chemia, znalazłem podkategorię "Aparatura chemiczna", która pasuje do mojego hasła jak ulał. Aby przypisać kategorię do hasła, na samym jego dole dodałem kod (7 na rys. 24 i 25):

[[Kategoria:Aparatura chemiczna]]

który jest jednocześnie linkiem do strony tej kategorii i przypisuje mój artykuł do niej. Stworzyłem więc kolejny wikikod: kod kategorii.

O tworzeniu linków i kategorii można się więcej dowiedzieć w rozdziale: Linki.

[edytuj] Etap 4: Dodanie obrazka

Zaraz pod tytułem podrozdziału "konstrukcja" chciałem wstawić wcześniej przygotowany obrazek krówki, który wykonał dla mnie i umieścił na