Edukacja zdrowotna/Choroby zakaźne – drogi szerzenia i sposoby ochrony

Wprowadzenie

Choroby zakaźne to takie, którymi można się zarazić od innych ludzi, zwierząt lub z otoczenia. Wywołują je drobnoustroje: wirusy, bakterie, grzyby lub pasożyty. Znajomość dróg szerzenia chorób pomaga lepiej się przed nimi chronić.

Czym są choroby zakaźne?

Choroba zakaźna powstaje wtedy, gdy do organizmu dostanie się drobnoustrój chorobotwórczy i zacznie się w nim rozmnażać. Przykłady chorób zakaźnych:

• grypa, przeziębienie, COVID-19
• ospa wietrzna, odra
• angina paciorkowcowa
• biegunki zakaźne (np. wywołane przez Salmonellę, rotawirusy)
• gruźlica
• wirusowe zapalenie wątroby
• borelioza

Większością chorób zakaźnych można zarazić się od innych osób lub przez skażone przedmioty, wodę, żywność czy zwierzęta.

Drogi szerzenia chorób zakaźnych

Droga szerzenia to sposób, w jaki drobnoustroje przechodzą z jednego organizmu do drugiego. Jedna choroba może mieć kilka możliwych dróg zakażenia.

Droga kropelkowa i powietrzna

Do zakażenia dochodzi przez wdychanie powietrza, w którym znajdują się drobne kropelki śliny lub śluzu z drobnoustrojami. Takie kropelki wydostają się z ust i nosa podczas:

• kaszlu
• kichania
• głośnego mówienia, śpiewania

W ten sposób szerzą się między innymi:

• grypa
• przeziębienie
• COVID-19
• krztusiec
• ospa wietrzna i odra (łatwo unoszą się w powietrzu w pomieszczeniach)

Ryzyko zakażenia jest większe w zatłoczonych, słabo wietrzonych pomieszczeniach.

Droga kontaktowa (bezpośrednia i pośrednia)

Droga kontaktowa bezpośrednia:

• dotykanie skóry chorej osoby (uścisk dłoni, przytulanie, zabawa)
• kontakt z wydzielinami chorego (np. poprzez całowanie)

Droga kontaktowa pośrednia:

• dotykanie przedmiotów, na których są drobnoustroje (klamki, poręcze, klawiatury, telefony)
• używanie wspólnych ręczników, sztućców, naczyń

Tą drogą mogą szerzyć się na przykład:

• przeziębienia
• angina
• niektóre choroby skóry (grzybice, świerzb)

Droga pokarmowa (fekalno-oralna)

Do zakażenia dochodzi przez:

• wypicie zanieczyszczonej wody
• zjedzenie skażonej żywności
• spożycie pokarmu brudnymi rękami

Drobnoustroje z kału osoby chorej lub nosiciela mogą trafić do wody, gleby, żywności, a potem do ust innych ludzi. Dlatego część tych chorób nazywa się chorobami brudnych rąk.

Tą drogą szerzą się między innymi:

• salmonelloza
• biegunki wirusowe (np. rotawirusy)
• niektóre pasożyty jelitowe
• wirusowe zapalenie wątroby typu A

Droga krwiopochodna i przez kontakty seksualne

Drobnoustroje dostają się do organizmu przez krew lub błony śluzowe, na przykład:

• przez użycie tej samej igły lub strzykawki przez kilka osób
• przez kontakt uszkodzonej skóry z cudzą krwią
• przez nieprawidłowo wykonany zabieg medyczny lub kosmetyczny
• podczas kontaktów seksualnych

W ten sposób mogą szerzyć się:

• HIV/AIDS
• wirusowe zapalenie wątroby typu B i C
• część chorób przenoszonych drogą płciową

Droga przez wektory i od zwierząt (zoonozy)

Wektory to zwierzęta (najczęściej owady lub pajęczaki), które przenoszą drobnoustroje między żywicielami. Przykłady:

• kleszcze – mogą przenosić boreliozę i kleszczowe zapalenie mózgu
• komary – mogą przenosić malarię, dengę (w Polsce na razie bardzo rzadkie)

Zwierzęta mogą też bezpośrednio przekazywać choroby człowiekowi, na przykład:

• wścieklizna po ugryzieniu przez zakażone zwierzę
• niektóre pasożyty od psów i kotów

Zakażenia od matki na dziecko

Część drobnoustrojów może przeniknąć:

• przez łożysko podczas ciąży
• podczas porodu
• rzadziej – z mlekiem matki

Dlatego kobiety w ciąży pozostają pod opieką lekarza, który dba o ograniczenie tego ryzyka (na przykład zlecając badania i szczepienia).

Sposoby ochrony przed chorobami zakaźnymi

Nie da się całkowicie uniknąć kontaktu z drobnoustrojami, ale można bardzo zmniejszyć ryzyko zachorowania i ciężkiego przebiegu choroby.

Higiena osobista i otoczenia

Najważniejsze zasady:

• dokładne mycie rąk wodą z mydłem:
  • po powrocie do domu
  • przed jedzeniem i przygotowaniem posiłków
  • po skorzystaniu z toalety
  • po kontakcie ze zwierzętami
  • po kaszlu, kichaniu, wydmuchaniu nosa
• używanie własnego ręcznika, szczoteczki do zębów, maszynki do golenia
• zakrywanie ust i nosa podczas kaszlu i kichania (najlepiej w zgięcie łokcia lub chusteczkę)
• regularne mycie ciała i włosów, zmiana bielizny
• wietrzenie pomieszczeń, szczególnie tam, gdzie przebywa wiele osób
• regularne sprzątanie i mycie powierzchni często dotykanych (klamki, biurka, telefony)

Szczepienia ochronne

Szczepionki przygotowują układ odpornościowy do walki z określonymi drobnoustrojami. Dzięki nim organizm szybciej rozpoznaje zakażenie i skuteczniej je zwalcza. Szczepienia:

• zmniejszają ryzyko zachorowania
• łagodzą przebieg choroby, jeśli mimo wszystko do niej dojdzie
• ograniczają szerzenie się chorób w społeczeństwie

W Polsce istnieje kalendarz szczepień obowiązkowych i zalecanych. Rodzice podejmują decyzję razem z lekarzem, który wyjaśnia zasady i ewentualne przeciwwskazania.

Bezpieczne zachowania na co dzień

Aby ograniczyć szerzenie chorób zakaźnych, warto:

• nie używać cudzych sztućców, kubków, bidonów, pomadek do ust
• nie dzielić się szczoteczką do zębów, maszynką do golenia, kolczykami
• unikać kontaktu z cudzą krwią i zgłaszać każdą sytuację z takim kontaktem dorosłym
• oczekiwać, że w gabinecie lekarskim, stomatologicznym czy kosmetycznym używane są jednorazowe igły i rękawiczki
• gdy czujesz się chory:
  • zostać w domu i poinformować rodziców
  • zasłaniać usta i nos przy kaszlu i kichaniu
  • częściej myć ręce
  • unikać bliskiego kontaktu z innymi, szczególnie z małymi dziećmi i osobami starszymi

W przyszłości, w dorosłym życiu, ważne jest także stosowanie zabezpieczeń podczas kontaktów seksualnych, co zmniejsza ryzyko zakażeń przenoszonych tą drogą.

Ochrona przed zakażeniami przenoszonymi przez zwierzęta

Aby zmniejszyć ryzyko chorób odzwierzęcych:

• nie głaskać nieznanych, bezpańskich zwierząt
• po kontakcie ze zwierzęciem zawsze myć ręce
• dbać o szczepienia ochronne zwierząt domowych, szczególnie przeciw wściekliźnie
• podczas pobytu w lesie lub na łące:
  • nosić długie spodnie i bluzę z długim rękawem
  • używać preparatów odstraszających kleszcze
  • po powrocie dokładnie obejrzeć skórę i jak najszybciej usunąć ewentualne kleszcze
• w razie pogryzienia przez zwierzę natychmiast poinformować dorosłych i zgłosić się do lekarza

Co robić, gdy podejrzewasz zakażenie?

Jeśli:

• masz gorączkę, kaszel, biegunkę, wysypkę
• źle się czujesz po powrocie z wycieczki, po ukąszeniu kleszcza lub zwierzęcia
• zauważasz u siebie nietypowe objawy

powiedz o tym rodzicom lub innemu zaufanemu dorosłemu. Najważniejsze zasady:

• nie ukrywać objawów
• nie brać samodzielnie leków bez konsultacji z lekarzem (zwłaszcza antybiotyków)
• stosować się do zaleceń lekarza (np. leżenie w łóżku, przyjmowanie leków, czasowa izolacja od innych osób)

Dzięki takim działaniom zmniejszasz ryzyko powikłań u siebie i ograniczasz szerzenie się chorób zakaźnych w swoim otoczeniu.

Podsumowanie

Choroby zakaźne szerzą się różnymi drogami: kropelkową, kontaktową, pokarmową, krwiopochodną, przez wektory i od zwierząt, a także z matki na dziecko. Znajomość tych dróg pozwala lepiej się chronić. Najważniejsze sposoby ochrony to:

• dbanie o higienę osobistą i otoczenia
• przestrzeganie zasad bezpiecznego zachowania
• szczepienia ochronne
• szybkie reagowanie na niepokojące objawy choroby

Odpowiedzialne postępowanie każdego z nas pomaga chronić nie tylko siebie, ale też rodzinę, kolegów i całą społeczność.