Edukacja zdrowotna/Jak działa uzależnienie od substancji psychoaktywnych – mózg, nawyk, „głód” i utrata kontroli

Jak działa uzależnienie od substancji psychoaktywnych – mózg, nawyk, „głód” i utrata kontroli

Co to są substancje psychoaktywne?

Substancje psychoaktywne to takie środki, które zmieniają pracę mózgu. Wpływają na:

• nastrój (jak się czujemy),
• myślenie,
• zachowanie.

Należą do nich między innymi: alkohol, nikotyna, marihuana, dopalacze, leki uspokajające, amfetamina. Część z nich jest nielegalna, a część legalna, ale wszystkie mogą uzależniać.

Jak te substancje działają na mózg?

W mózgu mamy tak zwany układ nagrody. To system odpowiedzialny za odczuwanie przyjemności i motywacji. Wydziela się w nim między innymi dopamina – substancja chemiczna, która informuje: to było przyjemne, zrób to jeszcze raz.

Normalnie układ nagrody uaktywnia się na przykład, gdy:

• zjemy smaczny posiłek,
• spędzamy czas z bliskimi,
• osiągniemy jakiś cel.

Substancje psychoaktywne działają na układ nagrody dużo silniej niż zwykłe, codzienne przyjemności. Mózg dostaje bardzo mocny sygnał dopaminowy. Zapamiętuje, że po danej substancji przyszło silne „wow” i zaczyna jej „chcieć”.

Od używania do nawyku

Na początku ktoś sięga po substancję z ciekawości, dla zabawy, żeby się rozluźnić lub dopasować do grupy. Wydaje się, że ma nad tym kontrolę.

Stopniowo może się dziać kilka rzeczy:

• mózg przyzwyczaja się do działania substancji,
• normalne przyjemności zaczynają cieszyć mniej,
• substancja staje się „szybką drogą” do poprawy nastroju.

Z czasem tworzy się nawyk: bodziec (sytuacja, emocja) → myśl o substancji → sięgnięcie po nią → chwilowa ulga lub przyjemność.

Nawyk jest w mózgu zapisany jak automatyczny program. Im częściej jest powtarzany, tym silniejszy się staje i tym trudniej go przerwać.

Tolerancja i objawy odstawienia

Przy częstym używaniu pojawia się tolerancja. Oznacza to, że:

• ta sama ilość substancji działa coraz słabiej,
• żeby poczuć „to samo”, trzeba brać więcej.

Kiedy organizm przyzwyczai się do obecności substancji, jej brak powoduje objawy odstawienia. Mogą to być:

• rozdrażnienie, smutek, niepokój,
• problemy ze snem, bóle głowy, nudności,
• silna chęć sięgnięcia po substancję.

To pokazuje, że ciało i mózg zaczynają „domagać się” tej substancji, bo nauczyły się działać z jej pomocą.

„Głód” substancji – skąd się bierze silna chęć?

Głód substancji to wyjątkowo silna chęć jej zażycia. Nie chodzi tylko o zwykłą zachciankę, ale o wrażenie, że „muszę to zrobić”.

Głód mogą wywoływać:

• miejsca kojarzące się z używaniem,
• osoby z „towarzystwa do brania”,
• emocje, takie jak stres, nuda, złość, samotność,
• sama myśl, wspomnienie czy zapach.

Mózg osoby uzależnionej kojarzy substancję z:

• szybkim zmniejszeniem napięcia,
• poprawą nastroju,
• „ucieczką” od problemów.

Dlatego w takich sytuacjach włącza się silne pragnienie – głód. To jest właśnie ten automatyczny program nawyku.

Utrata kontroli

Utrata kontroli oznacza, że osoba:

• planuje „tylko trochę”, a kończy na znacznie większej ilości,
• obiecuje sobie, że już nie będzie używać, ale wraca do tego,
• zaniedbuje naukę, zainteresowania, relacje, żeby zażywać,
• ukrywa używanie, kłamie w tej sprawie.

Na pewnym etapie to nie osoba „rządzi” substancją, ale substancja zaczyna rządzić nią:

• myśli kręcą się wokół zdobycia i użycia,
• trudniej podejmować rozsądne decyzje,
• używanie trwa mimo widocznych szkód (zdrowotnych, rodzinnych, szkolnych).

To właśnie jest uzależnienie: choroba mózgu i zachowania, w której tracimy kontrolę nad kontaktem z daną substancją.

Czy z uzależnienia da się wyjść?

Uzależnienie jest poważnym problemem, ale można z niego wychodzić. Zwykle potrzebna jest:

• szczera rozmowa z zaufaną dorosłą osobą,
• pomoc specjalistów (psycholog, terapeuta uzależnień, lekarz),
• zmiana nawyków i stylu życia,
• wsparcie bliskich.

Mózg potrafi się uczyć także nowych, zdrowszych schematów. Im wcześniej szuka się pomocy, tym łatwiej zatrzymać rozwój uzależnienia.

Najważniejsze wnioski

• Substancje psychoaktywne działają silnie na układ nagrody w mózgu.
• Z czasem tworzy się nawyk sięgania po substancję w określonych sytuacjach.
• Pojawia się tolerancja, objawy odstawienia i głód substancji.
• Uzależnienie oznacza utratę kontroli nad używaniem, mimo szkód.
• Jest to choroba, z którą można i warto szukać pomocy jak najwcześniej.