Edukacja zdrowotna/Podstawowe wskaźniki zdrowia i ich znaczenie

Podstawowe wskaźniki zdrowia i ich znaczenie

W czasie wizyty u lekarza często mierzy się kilka prostych wielkości: masę ciała, wzrost, tętno, ciśnienie i temperaturę. Nazywamy je wskaźnikami zdrowia. Dzięki nim można szybko ocenić, czy organizm działa prawidłowo.

Co to są wskaźniki zdrowia?

Wskaźniki zdrowia to mierzalne cechy organizmu, które informują o jego stanie. Można je podzielić na:

wskaźniki budowy ciała (masa, wzrost),
wskaźniki pracy narządów (tętno, ciśnienie krwi, liczba oddechów),
wskaźniki stanu ogólnego (temperatura ciała, samopoczucie).

Pojedynczy wynik jeszcze o niczym nie przesądza. Lekarz patrzy na cały zestaw wskaźników i na to, jak zmieniają się one w czasie.

Masa ciała i wzrost

Masa ciała (ile ważymy) i wzrost (jak jesteśmy wysocy) pozwalają ocenić, czy rozwój jest prawidłowy.

U dzieci i nastolatków porównuje się te dane z siatkami centylowymi. Dzięki nim lekarz może sprawdzić, czy dziecko rośnie w podobnym tempie jak rówieśnicy:

zbyt mała masa ciała może świadczyć o niedożywieniu, chorobie lub zbyt intensywnym odchudzaniu,
zbyt duża masa ciała może oznaczać nadwagę lub otyłość, co zwiększa ryzyko chorób w przyszłości (na przykład cukrzycy typu 2 i chorób serca).

U dorosłych używa się wskaźnika BMI (masa ciała w kilogramach podzielona przez wzrost w metrach podniesiony do kwadratu). U dzieci i młodzieży normy BMI zależą od wieku i płci, dlatego interpretuje je lekarz.

Tętno (puls)

Tętno to liczba uderzeń serca w ciągu minuty. Można je zmierzyć, przykładając palce do tętnicy na nadgarstku lub szyi i licząc uderzenia przez minutę.

U większości nastolatków w spoczynku tętno wynosi mniej więcej od 60 do 100 uderzeń na minutę, ale:

może przyspieszać podczas wysiłku, stresu, gorączki,
może zwalniać u osób wysportowanych, podczas snu.

Zbyt szybkie lub zbyt wolne tętno w spoczynku, utrzymujące się przez dłuższy czas, może być sygnałem problemów z sercem lub innymi narządami i wymaga konsultacji z lekarzem.

Ciśnienie tętnicze krwi

Ciśnienie tętnicze to siła, z jaką krew napiera na ściany naczyń krwionośnych. Mierzy się je za pomocą mankietu zakładanego na ramię.

Wynik zapisuje się dwiema liczbami (na przykład 110/70 mmHg):

pierwsza liczba to ciśnienie skurczowe (gdy serce się kurczy),
druga liczba to ciśnienie rozkurczowe (gdy serce się rozkurcza).

Zbyt wysokie ciśnienie przez długi czas obciąża serce i naczynia krwionośne. Zwiększa to ryzyko zawału, udaru i innych chorób w dorosłym życiu. Zbyt niskie ciśnienie może powodować osłabienie i zawroty głowy.

U dzieci i młodzieży normy ciśnienia zależą od wieku, wzrostu i płci, dlatego wyniki zawsze ocenia lekarz.

Temperatura ciała

Temperatura ciała informuje o tym, czy organizm utrzymuje prawidłowe ciepło. U zdrowego człowieka mierzona pod pachą zwykle wynosi około 36,5–37,0 °C.

Znaczenie odchyleń:

stan podgorączkowy to najczęściej 37,1–37,9 °C,
gorączka to 38,0 °C i więcej,
gorączka zwykle świadczy o infekcji (na przykład przeziębieniu, grypie, anginie).

Zbyt niska temperatura (poniżej około 35 °C) może wskazywać na wychłodzenie organizmu i jest stanem niebezpiecznym.

Częstość oddechów

Częstość oddechów to liczba wdechów w ciągu minuty. Mierzy się ją, obserwując unoszenie się klatki piersiowej.

U starszych dzieci i nastolatków w spoczynku najczęściej wynosi około 12–20 oddechów na minutę. Znaczenie:

przyspieszony oddech może pojawić się podczas wysiłku lub gorączki,
bardzo szybki lub bardzo płytki oddech w spoczynku może świadczyć o problemach z układem oddechowym lub krążenia.

Nagła duszność, świszczący oddech lub trudności z oddychaniem są sygnałem alarmowym i wymagają pomocy dorosłych oraz lekarza.

Inne proste wskaźniki zdrowia

O stanie zdrowia informują także:

samopoczucie (czy mamy energię, czy szybko się męczymy),
jakość snu (czy łatwo zasypiamy, czy budzimy się wypoczęci),
apetyt i masa ciała (czy chudniemy lub tyjemy bez wyraźnego powodu),
zdolność do koncentracji i nauki,
stan skóry, włosów i paznokci (na przykład bardzo sucha skóra, wypadające włosy mogą sygnalizować problemy zdrowotne).

U dorosłych często bada się też krew (poziom cukru, cholesterolu, morfologię), aby wykryć choroby na wczesnym etapie.

Jak korzystać z wskaźników zdrowia?

Wskaźniki zdrowia pomagają:

szybko zauważyć, że coś jest nie tak,
ocenić, czy leczenie działa,
śledzić rozwój i wzrost dziecka.

Nie należy jednak samodzielnie stawiać diagnoz na podstawie pojedynczego pomiaru. Na wyniki wpływają stres, wysiłek, pora dnia, a nawet to, czy niedawno coś jedliśmy.

Jeśli któryś wskaźnik przez dłuższy czas wyraźnie odbiega od normy lub pojawiają się niepokojące objawy (silny ból, duszność, omdlenia, wysoka gorączka), trzeba powiedzieć o tym osobie dorosłej i zgłosić się do lekarza. Dzięki temu wiele chorób można wykryć i leczyć we wczesnym stadium.