Edukacja zdrowotna/Profilaktyka uzależnień i umiejętność odmawiania

Profilaktyka uzależnień i umiejętność odmawiania

Profilaktyka uzależnień to wszystkie działania, które mają zapobiegać sięganiu po substancje i zachowania, które mogą szkodzić zdrowiu. Należą do nich między innymi: alkohol, papierosy i e‑papierosy, narkotyki, dopalacze, nadużywanie leków, a także uzależnienia behawioralne, na przykład od gier komputerowych czy internetu.

Umiejętność odmawiania pomaga chronić się przed presją otoczenia i podejmować decyzje zgodne z własnymi wartościami oraz dbaniem o zdrowie.

Czym jest uzależnienie

Uzależnienie to stan, w którym człowiek traci kontrolę nad używaniem danej substancji lub wykonywaniem jakiejś czynności. Mimo że widzi szkody (np. gorsze wyniki w nauce, konflikty w domu, problemy zdrowotne), nadal to robi.

Do typowych sygnałów ostrzegawczych należą:

• częste myślenie o danej rzeczy (np. napoju energetycznym, grze, telefonie),
• coraz większa potrzeba używania jej,
• kłopoty w szkole lub w domu z tym związane,
• ukrywanie swojego zachowania przed innymi.

Na czym polega profilaktyka uzależnień

Profilaktyka uzależnień polega na:

• rzetelnej wiedzy o działaniu substancji i o skutkach uzależnień,
• rozwijaniu umiejętności radzenia sobie ze stresem i emocjami w bezpieczny sposób,
• wzmacnianiu poczucia własnej wartości,
• budowaniu zdrowych relacji z rówieśnikami i dorosłymi,
• unikaniu sytuacji, w których łatwo ulec presji (np. imprez bez nadzoru dorosłych, towarzystwa osób używających substancji).

Ważną częścią profilaktyki jest też znajomość swoich praw i granic. Nikt nie ma prawa zmuszać do picia alkoholu, palenia, brania narkotyków ani innych zachowań zagrażających zdrowiu.

Czym jest umiejętność odmawiania

Umiejętność odmawiania to zdolność do mówienia „nie” w sytuacjach, w których ktoś namawia do zrobienia czegoś niebezpiecznego, nielegalnego lub sprzecznego z naszymi zasadami.

Skuteczna odmowa powinna być:

• jasna – bez tłumaczeń i usprawiedliwień, które można łatwo podważyć,
• stanowcza – wypowiedziana pewnym głosem, z prostą postawą ciała,
• powtarzana – jeśli ktoś naciska, można spokojnie powtórzyć swoją decyzję,
• połączona ze zmianą tematu lub odejściem – aby przerwać naciski grupy.

Jak odmawiać w trudnych sytuacjach

Można skorzystać z prostych schematów:

• Krótkie „nie”:

 „Nie, nie chcę.”

• Odmowa z powodem ogólnym:

 „Nie, dbam o zdrowie.”  
 „Nie, nie lubię takich rzeczy.”

• Odmowa z propozycją alternatywy:

 „Nie, nie piję alkoholu. Chodźmy po coś do jedzenia.”  
 „Nie chcę palić. Możemy po prostu pogadać.”

• Odwołanie się do zasad:

 „Nie zrobię tego, bo jest to niezgodne z prawem.”  
 „Rodzice mi ufają, nie zamierzam ich okłamywać.”

Jeśli ktoś nadal namawia, można:

• powtórzyć swoją odmowę,
• zakończyć rozmowę,
• odejść z miejsca, w którym czuje się presję,
• poszukać wsparcia u kogoś zaufanego.

Przykładowe sytuacje i możliwe reakcje

• Koledzy na przerwie proponują papierosa.*

Możliwa reakcja: „Nie palę i nie chcę zaczynać. Idę już do klasy.”

• Ktoś na domówce namawia do spróbowania alkoholu.*

Możliwa reakcja: „Nie piję. Możesz dać mi sok albo wodę?”

• Znajomy proponuje link do nielegalnych treści w sieci.*

Możliwa reakcja: „Nie wchodzę w takie rzeczy. To może być niezgodne z prawem i niebezpieczne.”

Gdzie szukać pomocy

Jeśli czujesz presję, masz problem z odmawianiem lub obawiasz się, że ty albo ktoś z twojego otoczenia może się uzależniać, warto porozmawiać z:

• rodzicem lub inną zaufaną osobą dorosłą,
• wychowawcą lub szkolnym pedagogiem,
• psychologiem szkolnym,
• lekarzem rodzinnym.

Szybka reakcja i rozmowa z kimś zaufanym często pozwalają uniknąć poważniejszych problemów.

Podsumowanie

Profilaktyka uzależnień polega na świadomym dbaniu o swoje zdrowie, unikaniu sytuacji ryzykownych oraz budowaniu umiejętności, które pomagają w trudnych sytuacjach. Jedną z najważniejszych z nich jest umiejętność stanowczego odmawiania. Dzięki niej łatwiej pozostać przy własnych zasadach i chronić swoje zdrowie, nawet gdy grupa zachęca do niebezpiecznych zachowań.