Edukacja zdrowotna/Uzależnienia behawioralne: gry komputerowe, media społecznościowe, hazard – mechanizmy i konsekwencje

Czym są uzależnienia behawioralne?

Uzależnienia kojarzą się zwykle z alkoholem, papierosami czy narkotykami. Uzależnienia behawioralne to coś innego: dotyczą zachowań, a nie substancji. Człowiek może się uzależnić od czynności, która daje mu przyjemność lub ulgę, na przykład od grania w gry, korzystania z mediów społecznościowych czy hazardu.

W uzależnieniu behawioralnym osoba stopniowo traci kontrolę nad tym zachowaniem, poświęca mu coraz więcej czasu i myśli, mimo że pojawiają się negatywne skutki w szkole, domu czy w zdrowiu.

Mechanizmy uzależnień behawioralnych

Wszystkie te uzależnienia działają na podobnych zasadach:

• Aktywacja układu nagrody w mózgu

Powtarzana czynność (na przykład wygrana w grze, nowy lajk, wygrany zakład) wywołuje przyjemne odczucia. Mózg zaczyna ich coraz bardziej pragnąć.

• Wzmocnienia i losowe nagrody

Gry czy aplikacje często dają nagrody w nieregularnych odstępach czasu: czasem wygrywasz, czasem nie. Taki mechanizm sprawia, że trudno przestać, bo liczysz na kolejną nagrodę.

• Ucieczka od problemów

Czynność staje się sposobem na ucieczkę od stresu, nudy, smutku, konfliktów w domu czy w klasie. Zamiast rozwiązywać problem, osoba sięga po kolejną godzinę gry albo przewijanie ekranu.

• Stopniowa utrata kontroli

Pojawia się trudność z przerwaniem zachowania, mimo postanowień typu: gram tylko pół godziny. Gdy nie ma dostępu do gry czy telefonu, pojawia się rozdrażnienie, złość, niepokój.

Gry komputerowe

Gry komputerowe mogą rozwijać wyobraźnię, refleks, współpracę i logiczne myślenie. Problem zaczyna się, gdy granie staje się najważniejszą rzeczą w życiu.

Sygnały ostrzegawcze:

• granie coraz dłużej, mimo że obiecywało się sobie, że to już koniec
• zaniedbywanie szkoły, obowiązków domowych, snu czy higieny
• myślenie prawie wyłącznie o grze, planowanie dnia pod rozgrywkę
• silne zdenerwowanie, gdy nie można zagrać
• kłamanie bliskim na temat czasu spędzonego przy grze

Konsekwencje nadmiernego grania:

• pogorszenie ocen, brak koncentracji na lekcjach
• zmęczenie, bóle głowy, problemy ze snem, wady postawy
• ograniczenie kontaktów z rówieśnikami w realnym świecie
• zwiększone ryzyko agresji słownej lub konfliktów w domu

Media społecznościowe

Media społecznościowe pozwalają utrzymywać kontakty, rozwijać zainteresowania i wymieniać się informacjami. Jednak ich konstrukcja nastawiona jest na to, by użytkownik spędzał w nich jak najwięcej czasu.

Mechanizmy wciągające:

• lajki, komentarze i udostępnienia dają poczucie bycia zauważonym i akceptowanym
• przewijanie nieskończonego strumienia treści (feed) utrudnia przerwanie korzystania
• algorytmy podpowiadają treści, które najbardziej przyciągają uwagę
• porównywanie się z innymi może prowadzić do niezadowolenia z siebie

Skutki nadmiernego korzystania:

• rozkojarzenie, trudność w skupieniu się na nauce
• skrócenie snu przez korzystanie z telefonu późno w nocy
• obniżenie poczucia własnej wartości przez porównywanie się z idealnymi zdjęciami innych
• większe narażenie na cyberprzemoc i niebezpieczne treści

Hazard

Hazard to gry o pieniądze lub wartościowe nagrody, w których wynik zależy głównie od przypadku, a nie od umiejętności. Przykłady to zakłady bukmacherskie, ruletka, automaty do gier, loterie.

Coraz częściej elementy przypominające hazard pojawiają się w grach komputerowych, na przykład skrzynki z losową zawartością (loot boxy) lub mikropłatności.

Dlaczego hazard wciąga:

• obietnica szybkiej wygranej i poprawy sytuacji finansowej
• silne emocje związane z ryzykiem
• mylne przekonanie, że można przewidzieć losowe zdarzenia
• próby odegrania się po przegranej, które prowadzą do jeszcze większych strat

Konsekwencje hazardu:

• problemy finansowe, długi
• kłamanie bliskim na temat strat i grania
• napięcia i konflikty w rodzinie
• silny stres, poczucie winy i wstydu

Skutki uzależnień behawioralnych

Choć nie chodzi tu o substancje chemiczne, skutki uzależnień behawioralnych są poważne i mogą przypominać skutki innych uzależnień.

Możliwe konsekwencje:

• zdrowie psychiczne: lęk, obniżony nastrój, drażliwość, wybuchy złości
• zdrowie fizyczne: zmęczenie, bóle kręgosłupa i głowy, pogorszenie wzroku, brak ruchu
• nauka: gorsze oceny, brak koncentracji, zaległości
• relacje: konflikty w rodzinie, wycofanie z kontaktów z rówieśnikami
• przyszłość: ryzyko utrwalenia nawyków, które utrudnią funkcjonowanie w dorosłym życiu

Jak się chronić i gdzie szukać pomocy

Nie każda intensywna gra czy częste korzystanie z internetu oznacza uzależnienie. Warto jednak dbać o równowagę i obserwować swoje zachowanie.

Co można zrobić:

• ustalić jasne limity czasu na gry i media społecznościowe i ich przestrzegać
• robić przerwy, wyłączać urządzenia na noc
• dbać o inne aktywności: ruch, hobby offline, spotkania z ludźmi na żywo
• nie łączyć gier z wydawaniem prawdziwych pieniędzy bez pełnej świadomości, ile się wydaje
• zastanowić się, czy nie używasz gier lub internetu głównie do ucieczki od problemów

Warto szukać pomocy, gdy:

• tracisz kontrolę nad czasem spędzanym w sieci lub przy grach
• zaniedbujesz szkołę, sen, jedzenie lub relacje z bliskimi
• czujesz silny niepokój, złość lub smutek, gdy nie możesz korzystać z urządzenia

Pomocy można szukać u:

• rodziców lub innych zaufanych dorosłych
• wychowawcy, pedagoga lub psychologa szkolnego
• w poradniach zdrowia psychicznego i poradniach uzależnień

Wczesne zauważenie problemu i rozmowa z kimś dorosłym zwiększają szansę, że uda się odzyskać kontrolę nad swoim zachowaniem i korzystać z gier czy internetu w bezpieczny sposób.