Edukacja zdrowotna/Zaburzenia nastroju u nastolatków (depresja, zaburzenia lękowe) – sygnały ostrzegawcze i szukanie pomocy

Co to są zaburzenia nastroju?

Nastrój to ogólne samopoczucie emocjonalne, które może się zmieniać w ciągu dnia. U nastolatków wahania nastroju są czymś normalnym, bo zachodzą duże zmiany w organizmie i w życiu.

O zaburzeniu nastroju mówimy wtedy, gdy:

• trudne emocje trwają tygodniami lub miesiącami,
• są bardzo silne,
• przeszkadzają w nauce, kontaktach z innymi i w codziennym życiu.

Do najczęstszych zaburzeń nastroju u nastolatków należą depresja i zaburzenia lękowe.

Depresja u nastolatków

Depresja to nie jest zwykły smutek czy gorszy dzień. To choroba, która wymaga pomocy specjalisty.

Typowe objawy depresji u nastolatków:

• Emocje i myśli:
  • długotrwały smutek, przygnębienie, pustka
  • brak radości z rzeczy, które wcześniej cieszyły
  • poczucie bezwartościowości, winy, wstydu
  • pesymistyczne myśli typu „nic się nie uda”, „to nie ma sensu”
  • myśli o śmierci lub o tym, że lepiej by było nie żyć

• Zachowanie:
  • wycofywanie się z kontaktów z rówieśnikami i rodziną
  • spadek wyników w nauce, problemy z koncentracją
  • rezygnacja z hobby i zainteresowań
  • drażliwość, wybuchy złości, konfliktowość
  • sięganie po alkohol lub inne substancje

• Ciało:
  • problemy ze snem (bezsenność albo nadmierna senność)
  • zmiana apetytu (brak apetytu lub objadanie się)
  • bóle głowy, brzucha, zmęczenie bez wyraźnej przyczyny

Pojedyncze objawy mogą zdarzyć się każdemu. Niepokój powinny budzić objawy utrzymujące się przez co najmniej dwa tygodnie i wyraźnie utrudniające codzienne funkcjonowanie.

Zaburzenia lękowe

Lęk jest naturalną reakcją organizmu na zagrożenie. Pomaga zachować ostrożność i mobilizuje do działania. Problem pojawia się wtedy, gdy lęk:

• jest bardzo silny,
• pojawia się często i bez wyraźnej przyczyny,
• uniemożliwia normalne funkcjonowanie.

Zaburzenia lękowe mogą przybierać różne formy, na przykład:

• silny lęk w sytuacjach społecznych (np. wystąpienia, rozmowa z rówieśnikami),
• lęk przed konkretnymi rzeczami lub sytuacjami (fobie),
• ciągłe zamartwianie się wieloma sprawami (uogólniony lęk),
• napady paniki (nagłe fale silnego lęku z objawami z ciała).

Typowe objawy lęku:

• Myśli:
  • „na pewno coś złego się stanie”
  • czarne scenariusze
  • ciągłe analizowanie błędów

• Ciało:
  • przyspieszone bicie serca, duszność
  • uczucie ucisku w klatce piersiowej, zawroty głowy
  • napięcie mięśni, bóle brzucha, biegunki
  • drżenie rąk, potliwość

• Zachowanie:
  • unikanie sytuacji, które wywołują lęk (np. szkoły, sprawdzianów, spotkań)
  • trudności ze snem
  • ciągłe uspokajanie się (np. sprawdzanie, czy na pewno wszystko jest w porządku)

Sygnały ostrzegawcze wymagające szybkiej reakcji

Są sytuacje, kiedy trzeba jak najszybciej zwrócić się o pomoc do dorosłych i specjalistów. Szczególnie ważne są sygnały:

• mówienie o chęci zrobienia sobie krzywdy lub odebrania sobie życia
• pisanie wiadomości lub postów o śmierci, pożegnaniach
• samouszkodzenia (celowe ranienie swojego ciała)
• nagła duża zmiana zachowania: zamknięcie się w sobie, rozdawanie ważnych rzeczy, porządkowanie spraw „jakby na zawsze”
• sięganie po alkohol, narkotyki, leki bez kontroli dorosłych
• całkowita utrata zainteresowań, brak energii, zaniedbywanie higieny

W takich sytuacjach nie wolno zostawać z problemem samemu. Trzeba natychmiast powiedzieć zaufanemu dorosłemu lub skontaktować się z telefonem zaufania dla dzieci i młodzieży (na przykład 116 111) albo numerem alarmowym 112, jeśli ktoś jest w bezpośrednim niebezpieczeństwie.

Jak szukać pomocy?

Nawet bardzo silny smutek czy lęk można leczyć. Im szybciej ktoś otrzyma pomoc, tym większa szansa na poprawę.

Do kogo można się zwrócić?

• rodzice lub inni dorośli opiekunowie
• wychowawca, nauczyciel, pedagog lub psycholog szkolny
• lekarz rodzinny lub pediatra
• poradnia psychologiczno‑pedagogiczna
• poradnia zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży
• telefony zaufania i internetowe czaty pomocowe

Poproszenie o pomoc nie jest oznaką słabości, lecz odwagi i troski o siebie.

Jak powiedzieć o problemie?

Gdy chcesz komuś opowiedzieć o swoich trudnościach, możesz:

• wybrać osobę, której choć trochę ufasz
• umówić się na rozmowę w spokojnym miejscu
• zacząć od prostego zdania, na przykład:
  • „Od dłuższego czasu czuję się bardzo źle i potrzebuję pomocy”
  • „Martwią mnie moje myśli i emocje, boję się, że sam sobie nie poradzę”
• jeśli trudno mówić, możesz napisać wiadomość lub list i dać go dorosłemu

Jeżeli jedna osoba zbagatelizuje problem („przejdzie ci”, „taki wiek”), spróbuj porozmawiać z kimś innym albo skontaktuj się z telefonem zaufania.

Jak pomóc koledze lub koleżance?

Jeżeli widzisz, że ktoś z klasy lub przyjaciół przeżywa kryzys:

• wysłuchaj bez oceniania i dawania szybkich rad
• powiedz, że jego uczucia są ważne i że nie jest z tym sam
• zachęć do rozmowy z dorosłym lub specjalistą
• zaproponuj, że pójdziesz z nim do pedagoga, psychologa lub wychowawcy

Gdy kolega lub koleżanka mówi o zrobieniu sobie krzywdy albo o odebraniu sobie życia, nie wolno zachowywać tego w tajemnicy. W takiej sytuacji trzeba natychmiast poinformować dorosłego, nawet jeśli druga osoba prosi, żeby o tym nie mówić. To może uratować życie.

Co może pomagać na co dzień?

To, co robisz na co dzień, nie zastąpi leczenia, ale może wspierać zdrowie psychiczne:

• regularny sen (w miarę stałe godziny kładzenia się spać i wstawania)
• codzienna dawka ruchu (spacer, rower, sport)
• przebywanie z życzliwymi ludźmi
• ograniczanie czasu spędzanego w sieci, szczególnie przed snem
• rozwijanie zainteresowań, hobby
• mówienie o swoich emocjach zaufanym osobom

Ten tekst nie służy do stawiania diagnozy. Jeśli podejrzewasz u siebie lub u kogoś bliskiego depresję albo zaburzenia lękowe, ważne jest spotkanie ze specjalistą, który może zaproponować odpowiednią pomoc.