Edukacja zdrowotna/Zmiany w wyglądzie i funkcjonowaniu organizmu w okresie dojrzewania

Wprowadzenie

Dojrzewanie to okres, w którym dziecko stopniowo staje się osobą dorosłą. Zmienia się wtedy wygląd ciała i sposób działania wielu narządów. Za te zmiany odpowiadają głównie hormony wytwarzane przez gruczoły dokrewne.

Dojrzewanie zwykle zaczyna się między 9. a 14. rokiem życia, ale u każdej osoby może wyglądać trochę inaczej. Kolejność i tempo zmian są indywidualne i zazwyczaj mieszczą się w granicach normy.

Zmiany w wyglądzie ciała

W czasie dojrzewania można zauważyć wiele widocznych zmian:

• szybki wzrost wzrostu i masy ciała, tzw. skok pokwitaniowy
• wydłużenie kończyn, zmiana proporcji ciała
• poszerzanie barków u chłopców i bioder u dziewcząt
• przyrost tkanki tłuszczowej, zwłaszcza u dziewcząt w okolicach bioder, ud i pośladków
• rozwój mięśni, szczególnie u chłopców

Skóra staje się bardziej tłusta, ponieważ gruczoły łojowe pracują intensywniej. Często pojawia się trądzik. Zwiększa się także wydzielanie potu, a wraz z nim charakterystyczny zapach ciała, zwłaszcza pod pachami i w okolicach narządów płciowych.

Pojawia się owłosienie:

• pod pachami
• w okolicy narządów płciowych
• u chłopców także na twarzy (wąsy, broda), na klatce piersiowej i nogach

Zmieniają się także narządy płciowe:

• u dziewcząt rozwijają się piersi, zewnętrzne narządy płciowe rosną, a śluzówka pochwy staje się bardziej wilgotna
• u chłopców rosną prącie i jądra, moszna staje się większa i ciemniejsza, a mięśnie krtani rozrastają się, co prowadzi do mutacji głosu

Zmiany w funkcjonowaniu organizmu

W okresie dojrzewania zmienia się nie tylko wygląd, ale też sposób działania wielu układów organizmu.

Układ hormonalny i rozrodczy

Gruczoły dokrewne (np. przysadka, jajniki, jądra) zaczynają produkować więcej hormonów płciowych. To one uruchamiają proces dojrzewania:

• u dziewcząt jest to głównie estrogen i progesteron
• u chłopców główną rolę odgrywa testosteron

Narządy rozrodcze osiągają pełną dojrzałość:

• u dziewcząt pojawia się pierwsza miesiączka (menarche). Od tego momentu organizm cyklicznie przygotowuje się do ewentualnej ciąży. Na początku cykle mogą być nieregularne, co jest zwykle zjawiskiem fizjologicznym. Może pojawić się także biaława wydzielina z pochwy, która zazwyczaj jest objawem prawidłowego dojrzewania
• u chłopców zaczyna się produkcja plemników. Mogą występować częste, samoistne erekcje prącia oraz polucje, czyli nocne wytryski nasienia podczas snu. Jest to naturalny objaw sprawnego funkcjonowania układu rozrodczego

Układ krążenia, oddechowy i mięśniowy

W czasie dojrzewania serce rośnie i pompuje więcej krwi. Zwiększa się także pojemność płuc. Wraz z rozwojem mięśni poprawia się siła i wytrzymałość organizmu, choć okresowo można odczuwać:

• szybsze męczenie się
• okresy większej lub mniejszej sprawności fizycznej
• przejściowe bóle mięśni i stawów związane z szybkim wzrostem

Układ nerwowy i potrzeby organizmu

Mózg nadal się rozwija, zwłaszcza jego części odpowiedzialne za myślenie, planowanie i kontrolę emocji. Zmienia się zapotrzebowanie organizmu:

• potrzeba więcej snu (często 8–10 godzin na dobę)
• rośnie apetyt i zapotrzebowanie na składniki odżywcze, szczególnie białko, wapń, żelazo i witaminy
• mogą pojawiać się wahania nastroju, nerwowość czy większa wrażliwość, co wiąże się z działaniem hormonów i dojrzewaniem układu nerwowego

Jak dbać o siebie w okresie dojrzewania

Aby organizm dobrze się rozwijał, warto:

• dbać o codzienną higienę ciała, myjąc ciało i włosy oraz zmieniając bieliznę
• stosować dezodorant i odpowiednią pielęgnację skóry, aby ograniczyć trądzik i zapach potu
• zwracać uwagę na higienę intymną, a w przypadku dziewcząt nauczyć się prawidłowego używania podpasek i wkładek higienicznych
• zdrowo się odżywiać, unikać nadmiaru słodyczy i fast foodów
• regularnie się ruszać – sport i aktywność fizyczna wspierają rozwój mięśni i kości
• wysypiać się i ograniczać korzystanie z ekranów przed snem

W razie wątpliwości lub niepokoju związanego z dojrzewaniem warto porozmawiać z zaufaną dorosłą osobą, na przykład rodzicem, opiekunem, pielęgniarką szkolną lub lekarzem.

Kiedy warto zgłosić się do specjalisty

Większość zmian w okresie dojrzewania jest naturalna i nie wymaga leczenia. Do lekarza warto zgłosić się, gdy:

• brak jest jakichkolwiek oznak dojrzewania po 14.–15. roku życia
• dojrzewanie zaczyna się bardzo wcześnie (przed 8.–9. rokiem życia)
• miesiączki są wyjątkowo obfite, bardzo bolesne lub długo się nie pojawiają po pierwszej miesiączce
• trądzik jest bardzo nasilony i domowe sposoby nie pomagają
• pojawiają się silne bóle, obrzęki lub inne niepokojące objawy w okolicy narządów płciowych

Dojrzewanie jest naturalnym etapem życia. Zmiany w wyglądzie i funkcjonowaniu organizmu mogą budzić niepokój, ale zazwyczaj są znakiem prawidłowego rozwoju. W razie trudności warto szukać informacji i wsparcia u dorosłych oraz specjalistów.