Esperanto/Gramatyka/Rzeczownik

Z Wikibooks, biblioteki wolnych podręczników.
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

W esperanto rzeczowniki kończą się na literę -o. Końcówkę rzeczownika można opuścić i zastąpić apostrofem, ale zabieg ten charakterystyczny jest raczej dla języka artystycznego (np. poezja) niż potocznego.

  • domo (dom') - dom
  • homo (hom') - człowiek
  • viro (vir') - mężczyzna
  • hundo (hund') - pies

Liczba mnoga[edytuj]

Rzeczownik może występować w dwóch (jak w np. języku polskim) liczbach: pojedynczej i mnogiej. Liczbę mnogą tworzymy, dodając do liczby pojedynczej końcówkę -j, np.:

l. pojedyncza l. mnoga
domo - dom domoj - domy
homo - człowiek homoj - ludzie
viro - mężczyzna viroj - mężczyźni
hundo - pies hundoj - psy

Rodzaj[edytuj]

W esperanto nie ma rodzaju gramatycznego, jak w języku polskim czy niemieckim. Występuje za to rodzaj naturalny (tak jak w angielskim):

  1. r. męski - rzeczowniki określające mężczyzn
  2. r. żeński - rzeczowniki określające kobiety
  3. r. nijaki - pozostałe

Rodzaj rzeczownika ma znaczenie tylko wtedy, gdy chcemy dany rzeczownik zastąpić zaimkiem osobowym lub dzierżawczym - np. zamiast viro (mężczyzna) możemy powiedzieć li (on).

Można tworzyć rodzaj żeński poprzez dodanie końcówki -ino zamiast standardowej końcówki rzeczownika -o:

  • viro - mężczyzna; virino - kobieta
  • edzo - mąż; edzino - żona

Odmiana przez przypadki[edytuj]

W esperanto rzeczownik odmienia się przez przypadki. Jednak nie jest ich wiele, bo tylko trzy:

  1. Mianownik - z końcówką -o
  2. Biernik - z końcówką -on
  3. Przyimkowy - z przyimkiem i końcówką -o (tak jak w mianowniku).

Najbardziej popularnym przypadkiem jest przypadek przyimkowy, gdyż jeżeli już w zdaniu występuje jakiś przyimek przed rzeczownikiem to niejako ten przyimek określa właściwy przypadek (trochę podobnie np.: do języka angielskiego, hiszpańskiego, włoskiego czy francuskiego). Czyli generalnie nie trzeba się zastanawiać nad właściwym przypadkiem, bo jest on oreślony przez przyimek. Ale co ze zdaniami w języku polskim, w których nie ma przyimka przed rzeczownikiem a rzeczownik występuje w jakimś przypadku? Wtedy z pomocą może przyjść poniższa tabela, która podpowiada jaki przyimek wtedy wybrać:

Polski przypadek domo - dom domoj - domy
Mianownik (kto? co?) domo domoj
Dopełniacz (kogo? czego?) de domo de domoj
Celownik (komu? czemu?) al domo al domoj
Biernik (kogo? co?) domon domojn
Narzędnik (kim?, czym?) per domo per domoj
Miejscownik (o kim? o czym?) pri domo pri domoj

Jeszce raz należy podkreślić, że przyimki z powyższej tabeli stosujemy dopiero wtedy jeśli nie ma w (polskim) zdaniu przyimka, który można by przetłumaczyć, i który określi przypadek. Drugą ważną sprawą jest to by pamiętać pytania o biernik (kogo? co?), który dość często występuje.

Uwaga: czasownik esti (być) mimo, że w języku polskim często stosuje się narzędnik to w języku esperanto wymaga mianownika. Np. Jestem (kim? czym?) lekarzem => Mi estas sanigisto, a nie: mi estas per sanigisto

Podsumowując. W pierwszej kolejności szukamy przyimka, następnie sprawdzamy czy biernik, potem poszukujemy odpowiedniego przyimka w tabelce. "Służbowe" przyimki mają swoje znaczenie i tak: de znaczy od, ode; al - do, w kierunku czegoś; per - za pomocą czegoś; pri - o (kimś). Więcej o przyimkach w rozdziale im poświęconym.

Uwaga: Należy pamiętać, że także wyraz taki jak kio (co) również ulega odmianie (także przez biernik), więc np. zdanie: co robisz? należy tłumaczyć jako: kion vi faras? a nie: kio vi faras?. Wynika to z faktu, że w języku polskim pytanie co? jest w mianowniku i bierniku. Natomiast w j. esperanto jest to kio? w mianowniku i kion? w bierniku. (Właśnie dla tego na j. polskim wbijają do głowy, by zadawać oba pytania tj. kto? co? dla mianownika i kogo? co? dla biernika).

Przykłady[edytuj]

  • Mi iras kun amiko. (nie: mi iras per amiko) - Idę z kolegą.
  • Mi vidas amikon. - Widzę kolegę.
  • Li estas stiristo. (nie: li estas per stiristo) - On jest kierowcą.
  • Mi zorgas pri avino. - Opiekuję się babcią.

Przedimek La[edytuj]

Przedimek La jest używany, jeżeli dana rzecz/osoba jest:

  • znana rozmówcy, np. dlatego, że została wcześniej wspomniana w rozmowie
  • unikalna, jedyna np. la Suno = Słońce
  • określona
  • dniem np. la 1 de januaro = 1 stycznia
  • przed liczebnikiem porządkowym np. la tria persono = trzecia osoba.

Tego nie stosujemy przedimka, gdy jest:

  • nieokreślona
  • imieniem czy nazwą geograficzną.