Esperanto/Wprowadzenie

Z Wikibooks, biblioteki wolnych podręczników.
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Esperanto

Spis treściO esperantoWprowadzenie • Kursy: podstawowy, średniozaawansowany GramatykaDodatkiKulturaŁącza

Saluton, leganto! Witaj na wprowadzeniu do lekcji międzynarodowego języka! Poznamy dziś alfabet esperancki, zaznajomimy się także z zasadami wymowy lingvo internacia: brzmieniem głosek, akcentem. Dowiemy się także jakie istnieją systemy zapisu na komputerze wyjątkowych dla esperanto znaków diakrytycznych z "daszkami" (esp. ĉapeloj).

A więc... do dzieła!

Alfabet[edytuj]

Alfabet języka esperanto składa się z 28 liter. 22 z nich (bez Q, X, Y) pochodzących bezpośrednio z alfabetu łacińskiego:

a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, r, s, t, u, v, z

Pozostałe 6 to litery z charakterystycznym daszkiem (cyrkumfleksem bądź brewisem) oznaczające dodatkowe głoski:

ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ

Wymowa głosek w esperanto jest niemal identyczna jak w języku polskim – różnice występują praktycznie wyłącznie zapisie graficznym. Istnieje ścisły związek między wymową a pisownią, gdyż każda litera odpowiada jednej głosce.

Wymowa[edytuj]

Litera Nazwa IPA Uwagi Przykład Posłuchaj przykładu
a a a, ɑ Gnome-speakernotes.png al* (do, ku)
b bo b Gnome-speakernotes.png bordo* (brzeg)
c co ʦ Gnome-speakernotes.png celo* (cel)
ĉ ĉo ʧ Głoska podobna w wymowie do polskiego cz, jak w wyrazie czubek lub ć w wyrazie pisać. Gnome-speakernotes.png ĉefurbo* (stolica)
d do d Gnome-speakernotes.png dolaro* (dolar)
e e ɛ, e Gnome-speakernotes.png eŭro* (euro)
f fo f Gnome-speakernotes.png Francio* (Francja)
g go g Gnome-speakernotes.png regno* (królestwo)
ĝ ĝo ʤ Głoska podobna w wymowie do polskiego , jak w wyrazie em. Gnome-speakernotes.png vilaĝo* (wioska)
h ho h Głoska wymawiana jest krtaniowo, co sprawia większości Polaków problemy.
Można ją przyrównać do h w angielskich wyrazach howl, high i niemieckich Haus, Hand.
Gnome-speakernotes.png horo* (godzina)
ĥ ĥo x Głoska tylnojęzykowa, jak ch w wyrazach chata, chytry Gnome-speakernotes.png ĉeĥo* (Czech)
i i i Zasadniczo wymowa tej samogłoski nie różni się od polskiej. Trzeba mieć jednak na uwadze, że i nie zmiękcza
poprzedzającej głoski oraz zawsze tworzy oddzielną sylabę. (więcej poniżej)
Gnome-speakernotes.png insulo* (wyspa)
Gnome-speakernotes.png neniel* (nijak)
j jo j Gnome-speakernotes.png vojo* (droga)
ĵ ĵo ʒ Głoska identyczna do polskiej ż lub rz, jak w wyrazach marzenie, żaba Gnome-speakernotes.png ĵeti* (rzucać)
k ko k Gnome-speakernotes.png amiko* (przyjaciel)
l lo l Gnome-speakernotes.png balo* (bal)
m mo m Gnome-speakernotes.png monto* (góra)
n no n Gnome-speakernotes.png nubo* (mgła)
o o o, ɔ Gnome-speakernotes.png kolo* (szyja)
p po p Gnome-speakernotes.png Pollando* (Polska)
r ro ɾ, r Gnome-speakernotes.png rivero* (rzeka)
s so s Gnome-speakernotes.png scio* (wiedza)
ŝ ŝo ʃ Głoska podobna w wymowie do polskiego sz, jak w wyrazie baszta lub ś w wyrazie coś. Gnome-speakernotes.png ŝtato* (państwo)
t to t Gnome-speakernotes.png citrono* (cytryna)
u u u Gnome-speakernotes.png pundo* (funt)
ŭ ŭo ʋ, w Głoska zbliżona brzmieniem do ł w wyrazie łódź lub u w wyrazie auto.
Pojawia się tylko w dyftongach , , .
Gnome-speakernotes.png Eŭropo* (Europa)
v vo v Wymawiane jak polskie w. Gnome-speakernotes.png akvo* (woda)
z zo z Gnome-speakernotes.png azeno* (osioł)

Samogłoski[edytuj]

Samogłoski esperanckie to: A, E, I, O, U. Wymawia się je tak samo jak w języku polskim.

Wspomnieliśmy, że samogłoska i zawsze tworzy nową sylabę, tj. występuje samodzielnie. Oznacza to, że:

  1. Nie łączy się w dwugłoskę z poprzedzającą samogłoską. Wyraz blui wymawiamy /blu-i/, nie /bluj/*, a wyraz heroino jako '/he-ro-i-no/', /nie he-roj-no/*,
  2. Nie łączy się w dwugłoskę z następującą samogłoską. Wyraz scio wymawiamy /sci-o/, nie /scjo/*.
  3. Nie zmiękcza spółgłoski, która ją poprzedza. Cigaro wymawiamy zawsze jako /c-igaro/, nie jak /ćigaro/*, a veni jako /ven-i/, nie jak /veńi/*.

Spółgłoski[edytuj]

Spółgłoski esperanckie to: B, C, Ĉ, D, F, G, Ĝ, H, Ĥ, J, Ĵ, K, L, M, N, P, R, S, T, V, Z. Te oznaczone literami bez znaków diakrytycznych wymawiamy identycznie jak w języku polskim (za wyjątkiem h). Wymowa spółgłosek oznaczonych literami z "daszkami" została wytłumaczona powyżej.

Należy mieć również na uwadze, że:

  1. W języku esperanto spółgłoski dźwięczne należy wyraźnie wymawiać jako dźwięczne, a bezdźwięczne jako bezdźwięczne. Akvo wymawiamy jak /akwo/, nie /akfo/*, a sed jako /sed/, nie /set/*.
  2. Esperancka litera Gnome-speakernotes.png h* oznacza głoskę krtaniową, oznaczaną w IPA jako [h] (niemiecki Hand, polski bohater w gwarze kresowej). Wymawianie jej jak ĥ jest błędem, który może czasami prowadzić do nieporozumień.
  3. W esperanto istnieje również litera Gnome-speakernotes.png ĥ* oznaczająca spółgłoskę tylnojęzykową określaną w IPA jako [x] (jak np. polskie chata, chmiel, niemiecki Buch).Współcześnie zauważa się tendencję do zastępowania jej innymi głoskami, gdyż wielu mówiących nie jest w stanie jej wymówić lub nie czyni różnicy w wymowie między ĥ i h. W słowach, w których używało się ĥ, używa się dziś najczęściej k (np. ĥemiokemio, ĥaosokaoso, ĤinoĈino), bądź stosuje się ich odpowiedniki bez ĥ (np. ĥorokoruso). Niemniej jednak, ĥ jest uważane wciąż za pełnoprawną i zgodną z Fundamento de Esperanto literę i używanie jej nie spotyka się z negatywną reakcją wśród większości użytkowników języka. Ĥ jest używane do dziś głównie w słowach nie wywodzących się z języka greckiego (np. ĥano, Liĥtenŝtejno, choć i tu zaczyna się stosować formę Liktenŝtejno), lub wyrazach, w których k pojawia się w innym znaczeniu (np. wciąż piszemy ĉeĥo, eĥo, by odróżnić je od ĉeko, i eko).

Akcent[edytuj]

Akcent wyrazowy w esperanto jest stały. Pada zawsze na przedostatnią sylabę (np. `koro, matema`tiko), czyli bardzo podobnie jak w języku polskim. Wyjątkiem są przypadki redukcji końcówki (elizji) występującej często w poezji, ale o tym powiemy sobie dopiero w kolejnych lekcjach. W wyrazach złożonych akcent również pada na przedostatnią sylabę, z tym że występuje również obok niego słabszy akcent poboczny (np. lern`ejestr`aro).

Wyrazy jednosylabowe są akcentowane, gdy w zdaniu pada na nie akcent logiczny (np. Ĉu vi kuiras nun? – Czy gotujesz teraz?).

Formy zapisu w sieci[edytuj]

Na koniec jedna istotna rzecz. W esperanto, jak już wyjaśniliśmy, występuje 6 znaków diakrytycznych: ĉ, ĥ, ĝ, ĵ, ŝ, ŭ. Istnieje kilka sposobów ich zapisu na komputerze za pomocą standardowej klawiatury QWERTY:

  • Unikod (unikodo) — szeroko rozpowszechniony zestaw znaków mający w zamyśle obejmować wszystkie rodzaje pisma na świecie. By zapisywać litery esperanckie Unikodem, należy najpierw zainstalować odpowiedni układ klawiatury, bądź też specjalny program (jak np. Ek!).
  • Latin 3 (Latino 3) — starszy standard kodowania, ustępujący Unikodowi, niemniej używany jeszcze przez niektórych esperantystów.
  • x-system (x-sistemo) — jeden z popularniejszych systemów zapisu, używany jeżeli z jakiegoś powodu nie można skorzystać z Unikodu. Polega on na dodaniu po wybranej literze (pozbawionej daszka) nie występującej w espersanto litery x (np. ŝnuro staje się sxnuro, a aŭto zamienia się w auxto). Taki system pozwala uniknąć wielu błędów i nieporozumień, wynikających z błędnej interpretacji danego słowa, co zdarza się czasem w przypadku stosowania h-systemu.
  • h-system (h-sistemo) — mniej popularny od x-systemu, jednakże zaproponowany przez samego Zamenhofa, więc zgodny z Fundamento de Esperanto.
  • ĉapeloj — najmniej popularny system, dla wielu także najmniej estetyczny. Jest to daszek przy literze, w dwóch odmianach: postĉapeloj (c^ipo) i antaŭĉapeloj (^cipo)