Etyka dla szkoły podstawowej/Ściąganie, oszukiwanie, donoszenie – próby oceny moralnej

Ściąganie, oszukiwanie, donoszenie – próby oceny moralnej

W szkole często spotykasz się z sytuacjami, w których trzeba ocenić, co jest dobre, a co złe. Należą do nich między innymi ściąganie, różne formy oszukiwania oraz donoszenie. Warto zastanowić się, jak je oceniać moralnie, czyli pod względem uczciwości i sprawiedliwości.

Czym jest ściąganie i dlaczego jest problemem

Ściąganie to korzystanie z niedozwolonych pomocy podczas sprawdzianu lub kartkówki. Może to być:

• podglądanie odpowiedzi u kolegi
• karteczki z zapisanymi rozwiązaniami
• korzystanie z telefonu, gdy jest to zakazane
• przepisywanie pracy domowej bez samodzielnego myślenia

Na pierwszy rzut oka ściąganie może wydawać się sprytem. W rzeczywistości jest oszustwem, ponieważ:

• łamie zasady ustalone przez nauczyciela
• daje niesprawiedliwą przewagę nad tymi, którzy pracowali uczciwie
• sprawia, że ocena nie pokazuje prawdziwej wiedzy

Moralnie ściąganie jest złe, bo opiera się na kłamstwie i niesprawiedliwości. Dodatkowo szkodzi samemu uczniowi:

• nie uczy odpowiedzialności za własną pracę
• utrwala lenistwo i unikanie wysiłku
• może prowadzić do coraz poważniejszych oszustw w przyszłości

Oszukiwanie w codziennych sytuacjach

Oszukiwanie nie dotyczy tylko ocen. Może pojawiać się:

• w grach i zabawach (zmienianie zasad w trakcie, ukrywanie kart, przesuwanie pionków)
• w domu (kłamanie rodzicom, aby uniknąć kary)
• w relacjach z rówieśnikami (obietnice bez zamiaru dotrzymania, ukrywanie ważnej prawdy)

Oszukiwanie jest moralnie złe, ponieważ:

• rozbija zaufanie między ludźmi
• często rani innych (na przykład kolega przegrywa, bo ktoś oszukuje)
• uczy myślenia, że cel uświęca środki, czyli że warto kłamać, by coś zyskać

Warto pamiętać, że nawet małe kłamstwa, jeśli się powtarzają, mogą zniszczyć relacje i dobrą opinię o nas.

Donoszenie – co to znaczy i dlaczego budzi emocje

Słowo donoszenie kojarzy się zazwyczaj bardzo negatywnie. Oznacza:

• informowanie dorosłych o czyimś zachowaniu w złośliwym celu
• chęć zaszkodzenia komuś, kogo nie lubimy
• zdradzanie powierzonych sekretów bez ważnego powodu

Tak rozumiane donoszenie jest moralnie złe, bo:

• wynika z chęci zemsty albo zyskania czegoś dla siebie
• niszczy zaufanie między ludźmi
• często wyolbrzymia lub przedstawia zdarzenia w nieuczciwy sposób

Jednak nie każda sytuacja, w której mówisz dorosłym o zachowaniu innych, jest donoszeniem.

Zgłaszanie krzywdy a donoszenie

Ważne jest odróżnienie donoszenia od odpowiedzialnego zgłoszenia krzywdy lub niebezpieczeństwa. Zgłoszenie jest potrzebne, gdy:

• ktoś jest bity, wyśmiewany, poniżany
• komuś grozi poważne niebezpieczeństwo (na przykład zabawa przy torach kolejowych)
• ktoś planuje coś bardzo szkodliwego dla innych (na przykład chuligański wybryk)

W takiej sytuacji milczenie nie jest neutralne. Może być współudziałem w złu, bo pozwala krzywdzie trwać.

Różnicę między donoszeniem a odpowiedzialnym zgłoszeniem można zauważyć, zadając sobie pytania:

• Jaki mam cel? Chcę komuś pomóc czy zaszkodzić?
• Czy chodzi o poważną sprawę, czy o drobiazg?
• Czy osoba, której dotyczy sprawa, może naprawdę ucierpieć, jeśli nic nie powiem?

Jeśli głównym celem jest ochrona kogoś słabszego albo powstrzymanie zła, wtedy zgłoszenie jest moralnie dobre i potrzebne.

Intencje i skutki – jak oceniać te zachowania

Ocena moralna zależy zarówno od intencji, jak i od skutków.

W przypadku ściągania i oszukiwania:

• intencją jest najczęściej łatwy zysk, uniknięcie wysiłku, poprawa własnej sytuacji kosztem uczciwości
• skutkiem jest zniszczenie zaufania, niesprawiedliwość, utrwalenie złych nawyków

Dlatego są to zachowania moralnie złe.

W przypadku donoszenia i zgłaszania:

• jeśli intencją jest złośliwość, chęć zemsty lub zazdrość – zachowanie jest moralnie złe
• jeśli intencją jest ochrona kogoś przed krzywdą lub niebezpieczeństwem – zachowanie jest moralnie dobre

Warto przed działaniem zatrzymać się na chwilę i przemyśleć:

• Po co to robię?
• Czy komuś tym pomogę, czy tylko zaszkodzę?
• Czy chciałbym, aby ktoś tak postąpił wobec mnie w podobnej sytuacji?

Jak wybierać właściwie

W szkole nieraz znajdziesz się w trudnej sytuacji:

• koledzy namawiają do ściągania
• ktoś mówi, że jesteś tchórzem, jeśli powiesz nauczycielowi o krzywdzeniu słabszych
• wydaje się, że łatwiej jest skłamać niż przyznać się do błędu

Warto wtedy:

• pamiętać o własnych wartościach – uczciwości, sprawiedliwości, szacunku
• poszukać wsparcia u zaufanego dorosłego
• pomyśleć o długofalowych skutkach, a nie tylko o tym, co będzie dziś

Uczenie się odróżniania ściągania, oszukiwania i donoszenia od odpowiedzialnego działania to ważny krok w dorastaniu do bycia uczciwym i dojrzałym człowiekiem.