Etyka dla szkoły podstawowej/Autoteliczne i instrumentalne wartości w moim życiu
Autoteliczne i instrumentalne wartości w moim życiu
[edytuj]W etyce często mówimy o wartościach, czyli o tym, co uważamy za ważne i cenne. Nie wszystkie wartości są jednak takie same. Można je podzielić na wartości autoteliczne i instrumentalne. Zrozumienie tej różnicy pomaga lepiej uporządkować własne życie.
Czym są wartości autoteliczne
[edytuj]Wartość autoteliczna to taka, którą cenimy ze względu na nią samą. Nie jest dla nas tylko środkiem do czegoś innego, ale celem samym w sobie.
Przykłady wartości autotelicznych:
- miłość i przyjaźń
- godność człowieka
- prawda
- dobro, sprawiedliwość
- piękno (np. w sztuce, przyrodzie)
- rozwój osobisty, bycie dobrym człowiekiem
Jeśli mówisz: chcę mieć przyjaciela, bo sama przyjaźń jest dla mnie ważna, nie tylko dlatego, że coś z niej będę miała, to traktujesz przyjaźń jako wartość autoteliczną.
Czym są wartości instrumentalne
[edytuj]Wartość instrumentalna to taka, którą cenimy głównie jako środek do osiągnięcia czegoś innego.
Przykłady wartości instrumentalnych:
- pieniądze (same w sobie nic nie znaczą, ale pozwalają coś kupić)
- dobra ocena (np. po to, by dostać się do wybranej szkoły)
- znajomość języka obcego (np. po to, by w przyszłości łatwiej znaleźć pracę)
- popularność w sieci (np. po to, by mieć wpływ, zarabiać na reklamach)
Te rzeczy same w sobie zwykle nie są ostatecznym celem. Liczy się to, do czego prowadzą.
Jak odróżnić te dwa rodzaje wartości
[edytuj]Możesz zadać sobie proste pytanie:
Gdybym nie mógł nic więcej dzięki temu zyskać, czy to wciąż byłoby dla mnie ważne?
Jeśli:
- tak, bo sama rzecz ma dla ciebie sens (np. miłość, przyjaźń, prawda)
– to znak, że chodzi raczej o wartość autoteliczną;
jeśli:
- nie, bo liczy się głównie to, co dzięki temu osiągasz (np. pieniądze, sława)
– to znak, że chodzi raczej o wartość instrumentalną.
Często ta sama rzecz może mieć oba wymiary. Na przykład:
- wiedza może być:
- instrumentalna – uczę się tylko po to, by zdać egzamin,
- autoteliczna – uczę się, bo świat jest ciekawy i chcę go rozumieć.
Kiedy środki stają się „najważniejsze”
[edytuj]Problem pojawia się wtedy, gdy:
- wartości instrumentalne zaczynają zajmować miejsce autotelicznych
- środki stają się ważniejsze niż cele
Przykłady:
- ktoś dla pieniędzy gotów jest kłamać i oszukiwać (pieniądze ważniejsze niż uczciwość)
- ktoś dla popularności w sieci upokarza innych (sława ważniejsza niż szacunek dla człowieka)
- ktoś dla dobrych ocen ściąga i oszukuje (wynik ważniejszy niż prawda i uczciwość)
Z etycznego punktu widzenia to niebezpieczne, bo:
- podważamy wtedy wartości, które powinny być „na szczycie” naszego porządku wartości
- ryzykujemy, że będziemy traktować ludzi jak narzędzia do własnych celów
Jak to wygląda w życiu ósmoklasisty
[edytuj]Możesz się zastanowić:
- czy nauka jest dla mnie tylko środkiem do ocen i szkoły, czy też wartością samą w sobie?
- czy przyjaźń cenię dlatego, że ktoś „załatwi mi” prace domowe, czy dlatego, że naprawdę mi na tej osobie zależy?
- czy pieniądze, wygląd, popularność są dla mnie ważniejsze niż uczciwość, szacunek i lojalność?
Nie chodzi o to, żeby odrzucać wartości instrumentalne. Są potrzebne. Chodzi o to, aby:
- trzymać je na swoim miejscu
- nie poświęcać wartości autotelicznych (jak godność, prawda, szacunek) dla krótkotrwałej korzyści
Zapamiętaj
[edytuj]- Wartości autoteliczne cenimy ze względu na nie same (np. przyjaźń, prawda, godność).
- Wartości instrumentalne cenimy jako środki do innych celów (np. pieniądze, oceny).
- Te same rzeczy mogą mieć wymiar zarówno autoteliczny, jak i instrumentalny – zależy od naszego nastawienia.
- Dojrzała postawa etyczna polega na tym, aby nie poświęcać najważniejszych wartości autotelicznych dla doraźnych korzyści.