Etyka dla szkoły podstawowej/Działania nakazane, zakazane, dozwolone, nadobowiązkowe

Działania nakazane, zakazane, dozwolone, nadobowiązkowe

W życiu podejmujemy wiele decyzji. Etyka pomaga je uporządkować, dzieląc nasze działania na kilka grup. Dzięki temu łatwiej zrozumieć, co powinniśmy zrobić, czego robić nie wolno, a co jest tylko możliwością.

Cztery rodzaje działań

W etyce często wyróżnia się:

• działania nakazane,
• działania zakazane,
• działania dozwolone,
• działania nadobowiązkowe.

Ten podział dotyczy zarówno zasad moralnych (co jest dobre lub złe), jak i zasad prawnych (co jest zgodne lub niezgodne z prawem).

Działania nakazane

Działania nakazane to takie, które powinniśmy wykonać. Ich zaniechanie jest oceniane jako niewłaściwe lub złe.

Przykłady:

• udzielenie pomocy osobie w bezpośrednim niebezpieczeństwie (w miarę swoich możliwości),
• dotrzymanie danego słowa,
• oddanie znalezionej w szkole rzeczy dorosłemu, a nie zatrzymanie jej dla siebie,
• przestrzeganie podstawowych zasad bezpieczeństwa (np. niepchanie się na schodach).

W prawie działania nakazane to na przykład obowiązek nauki do 18. roku życia czy obowiązek zapinania pasów w samochodzie.

Działania zakazane

Działania zakazane to takie, których nie wolno robić. Ich wykonanie jest oceniane jako złe, a często także karane przez prawo.

Przykłady:

• kradzież,
• kłamstwo, które kogoś poważnie krzywdzi,
• przemoc fizyczna lub psychiczna wobec innych,
• celowe niszczenie cudzej własności,
• ściąganie na sprawdzianie, jeśli jest to wyraźnie zabronione.

W prawie zakazane są na przykład pobicie, rozbój, uszkadzanie mienia.

Działania dozwolone

Działania dozwolone to takie, które:

• nie są nakazane (nie musisz ich robić),
• nie są zakazane (możesz je zrobić, jeśli chcesz).

Przykłady:

• wybór hobby (gra na gitarze, piłka nożna, rysowanie),
• ubieranie się w określonym stylu, o ile nie łamie to regulaminu szkoły,
• wybranie jednego z kilku uczciwych sposobów rozwiązania problemu,
• zdecydowanie, czy chcesz wziąć udział w szkolnym konkursie.

Wśród działań dozwolonych są takie, które są moralnie obojętne (np. wybór koloru plecaka), ale też takie, które są moralnie dobre, choć nie nakazane (np. dodatkowa pomoc koledze w nauce).

Działania nadobowiązkowe

Działania nadobowiązkowe (supererogatoryjne) to szczególny rodzaj działań dobrych. Charakteryzują się tym, że:

• nie są obowiązkowe (nikt nie ma prawa ich od ciebie wymagać),
• wykraczają poza zwykły obowiązek,
• zazwyczaj wiążą się z poświęceniem czasu, sił, a czasem wygody.

Przykłady:

• regularne wolontariaty (np. pomoc w schronisku dla zwierząt, w domu pomocy),
• oddanie komuś ważnej dla ciebie rzeczy, gdy wiesz, że jemu jest bardziej potrzebna,
• długotrwała, bezinteresowna pomoc koledze, który ma duże zaległości w nauce,
• wybaczenie poważnej krzywdy, mimo że nikt by nie potępił cię za to, że nadal jesteś zraniony.

Takie działania są moralnie bardzo wysoko oceniane, ale brak ich podjęcia nie jest uważany za zły czyn.

Dlaczego ten podział jest ważny

Rozróżnianie działań:

• pomaga zrozumieć, czego naprawdę się od nas wymaga,
• pozwala odróżnić zwykłą przyzwoitość od wyjątkowej dobroci,
• ułatwia ocenę własnych i cudzych zachowań (inna jest wina za zaniechanie obowiązku, inna za to, że nie zrobiliśmy nic „ponad program”).

Świadomość, że istnieją działania nadobowiązkowe, przypomina, że człowiek może być nie tylko „w porządku”, ale także wyjątkowo szlachetny.

Podsumowanie

Działania nakazane to takie, które powinniśmy wykonać. Działania zakazane to te, których robić nie wolno. Działania dozwolone są między nimi: można je podjąć, ale nie ma takiego obowiązku. Działania nadobowiązkowe to szczególnie dobre czyny, wykraczające poza zwykły obowiązek. Ten podział pomaga lepiej rozumieć odpowiedzialność za własne decyzje.