Etyka dla szkoły podstawowej/Hierarchia wartości według M. Schelera
Hierarchia wartości według M. Schelera
[edytuj]W etyce często mówimy o wartościach: prawdzie, dobru, zdrowiu, przyjemności. Max Scheler, filozof żyjący na początku XX wieku, próbował uporządkować wartości i odpowiedzieć na pytanie, które z nich są ważniejsze. Tak powstała jego hierarchia wartości.
Co to są wartości i hierarchia wartości?
[edytuj]Wartość to coś, co uważamy za ważne i cenne. Może to być:
- zdrowie,
- przyjaźń,
- piękno,
- wygoda,
- uczciwość,
- wiara.
Hierarchia wartości to uporządkowanie wartości od najważniejszych do mniej ważnych. Scheler uważał, że nie wszystkie wartości są na tym samym poziomie. Niektóre są wyższe i ważniejsze, inne niższe.
Według niego istnieje pewien obiektywny porządek wartości, a nie tylko „każdy ma swoją prawdę”. To, jak naprawdę hierarchizujemy wartości, widać po naszych wyborach, zwłaszcza w trudnych sytuacjach.
Główne poziomy wartości według Schelera
[edytuj]Scheler wyróżnił cztery główne „piętra” wartości:
1. Wartości zmysłowe (przyjemność – przykrość)
[edytuj]To wartości związane z odczuciami ciała:
- przyjemny smak jedzenia,
- wygodne łóżko,
- miłe zapachy,
- brak bólu, chłodu, głodu.
Są ważne, ale:
- krótkotrwałe,
- mocno zależne od sytuacji i nastroju.
Przykład: lubisz zjeść coś słodkiego, żeby poprawić sobie humor – to wartość zmysłowa.
2. Wartości witalne (związane z życiem i zdrowiem)
[edytuj]Dotyczą:
- zdrowia,
- siły fizycznej,
- sprawności,
- energii, odporności,
- bezpieczeństwa życia.
Stoimy wyżej niż zwykła przyjemność. Zwykle:
- wolimy być zdrowi niż tylko chwilowo zadowoleni,
- jesteśmy gotowi zrezygnować z niektórych przyjemności (słodyczy, siedzenia przed ekranem), by zadbać o zdrowie.
Przykład: decydujesz się uprawiać sport i mniej jeść fast foodów, żeby lepiej się czuć.
3. Wartości duchowe (prawda, piękno, dobro moralne)
[edytuj]To wartości niezależne od samego ciała:
- poznawcze – prawda, wiedza, mądrość,
- estetyczne – piękno w sztuce, muzyce, przyrodzie,
- moralne – dobro, sprawiedliwość, uczciwość, odwaga, pomoc innym.
Są wyżej niż wartości zmysłowe i witalne, bo:
- mogą być ważniejsze nawet niż wygoda czy zdrowie,
- są trwalsze – prawda czy uczciwość nie „przemijają” tak jak przyjemność.
Przykład: ktoś mówi prawdę w sądzie albo wobec nauczyciela, choć wie, że poniesie przykre konsekwencje. Ceni bardziej prawdę i uczciwość niż własną wygodę.
4. Wartości religijne (świętość, ostateczny sens)
[edytuj]Najwyżej Scheler stawiał wartości religijne:
- świętość,
- relację z Bogiem,
- ostateczny sens życia.
Dla osób wierzących:
- te wartości są ważniejsze nawet niż życie i zdrowie (np. męczennicy, ludzie ryzykujący dla wiary),
- nadają sens całej hierarchii wartości.
Osoby niewierzące mogą w tym miejscu myśleć o „ostatecznym sensie życia” – o tym, co jest dla nich absolutnie najważniejsze.
Co wyróżnia wartości „wyższe” od „niższych”?
[edytuj]Scheler podawał kilka cech wyższych wartości:
Są trwalsze
[edytuj]Przyjemność szybko mija, ale dobro, które komuś zrobiłeś, może pamiętać całe życie.
Są mniej zależne od ciała i sytuacji
[edytuj]Możesz być chory, a jednocześnie pozostać uczciwy i dobry.
Są bardziej godne poświęceń
[edytuj]Normalne jest, że:
- rezygnujesz z przyjemności dla zdrowia,
- jesteś gotów zaryzykować wygodę, a nawet zdrowie, by bronić czyjegoś życia lub godności.
Dlatego:
- poświęcanie zdrowia tylko dla chwilowej przyjemności to stawianie niższego nad wyższym,
- kłamstwo „żeby mieć spokój” to stawianie wygody nad prawdą i uczciwością.
Scheler uważał, że dojrzały człowiek powinien umieć rozpoznać, kiedy wybiera niższą wartość kosztem wyższej – i starać się tego unikać.
Hierarchia wartości a nasze codzienne wybory
[edytuj]Hierarchia Schelera nie jest tylko teorią. Można ją zauważyć w prostych sytuacjach:
Wybór między przyjemnością a zdrowiem
[edytuj]Zostajesz do późna w nocy w internecie, choć wiesz, że następnego dnia będziesz zmęczony? Co wtedy cenisz bardziej: chwilową przyjemność czy zdrowie i obowiązki?
Wybór między wygodą a prawdą
[edytuj]Kłamiesz, żeby uniknąć kary, czy mówisz prawdę, choć będzie ci trudno? Co jest ważniejsze: spokój na chwilę, czy uczciwość?
Wybór między własnym komfortem a pomocą innym
[edytuj]Masz wolny czas – przeznaczysz go tylko na rozrywkę, czy część z niego dasz komuś, kto potrzebuje wsparcia (np. młodszemu rodzeństwu, koledze z trudnościami)?
To, jak odpowiadasz w praktyce, pokazuje twoją realną hierarchię wartości – nie tę, o której mówisz na lekcji, ale tę, według której naprawdę żyjesz.
Po co nam wiedza o hierarchii wartości?
[edytuj]Znajomość hierarchii wartości według Schelera pomaga:
- zrozumieć, że nie wszystkie wartości są równe,
- zobaczyć, kiedy wybieramy niższe wartości kosztem wyższych,
- świadomiej kształtować własny charakter:
- bardziej dbać o dobro, prawdę i sprawiedliwość,
- nie dać się całkowicie prowadzić tylko przez przyjemności i wygodę.
Myślenie w ten sposób jest ważną częścią dorastania i uczenia się, jak nie tylko „dobrze się bawić”, ale przede wszystkim „dobrze żyć”.