Etyka dla szkoły podstawowej/Jak formułować i uzasadniać sądy moralne w wypowiedzi ustnej i pisemnej

Jak formułować i uzasadniać sądy moralne w wypowiedzi ustnej i pisemnej

Na lekcjach etyki często mówisz lub piszesz o tym, co uważasz za dobre albo złe. To właśnie sądy moralne. Ważne jest, aby potrafić je wyrażać jasno, spokojnie i z uzasadnieniem, a nie tylko na zasadzie „bo tak czuję”.

Czym jest sąd moralny

Sąd moralny to zdanie, w którym oceniasz czyjeś zachowanie albo postawę jako:

• dobre lub złe,
• właściwe lub niewłaściwe,
• słuszne lub niesłuszne.

Przykłady sądów moralnych:

• Uważam, że wyśmiewanie słabszych jest złe.
• Moim zdaniem pomaganie osobom starszym jest moralnie dobre.

Trzeba odróżnić:

• zdanie opisowe: „Kasia oddała znaleziony portfel”
• od sądu moralnego: „Kasia postąpiła bardzo dobrze, oddając znaleziony portfel”.

Elementy dobrego sądu moralnego

Dobry sąd moralny powinien zawierać:

Jasne określenie zachowania

Kogo oceniasz i jakie dokładnie działanie?

Wyraźną ocenę moralną

Czy uważasz to zachowanie za dobre, złe, godne pochwały, krzywdzące?

Uzasadnienie

Dlaczego tak uważasz? Na czym opierasz swoją ocenę?

Można to ująć według prostego schematu:

• Uważam, że … (ocena),
• ponieważ … (powód, argument).

Na czym opierać uzasadnienie sądu moralnego

Uzasadnienie nie powinno ograniczać się do słów „bo tak”. Warto odwołać się do:

Wartości

Na przykład: uczciwość, sprawiedliwość, szacunek, odpowiedzialność, troska o słabszych.

Zasad moralnych

Na przykład: nie wolno krzywdzić innych; należy dotrzymywać obietnic; trzeba szanować cudzą własność.

Skutków dla ludzi i relacji

Jakie konsekwencje ma dane zachowanie dla innych osób, dla zaufania, dla bezpieczeństwa?

Praw i godności człowieka

Czy to zachowanie szanuje godność drugiej osoby i jej prawa?

Złotej reguły

Czy chciałbym, aby mnie tak potraktowano w podobnej sytuacji?

Przykład uzasadnionego sądu moralnego:

• Uważam, że ściąganie na sprawdzianach jest moralnie złe, ponieważ jest formą oszustwa, łamie zasadę uczciwości i jest niesprawiedliwe wobec tych, którzy uczciwie się uczyli.

Jak formułować sądy moralne w wypowiedzi ustnej

W wypowiedzi ustnej warto:

Na początku jasno powiedzieć swoje stanowisko

Na przykład: „Moim zdaniem…”, „Uważam, że…”.

Mówić o zachowaniu, a nie „szufladkować” osoby

Lepiej: „To, co zrobiłeś, było niesprawiedliwe”, niż: „Jesteś zły i okropny”.

Podać 2–3 argumenty

Odwołaj się do wartości, zasad, skutków. Używaj spójników: „ponieważ”, „dlatego że”, „po pierwsze”, „po drugie”.

Mówić spokojnie i z szacunkiem

Nawet jeśli się z kimś nie zgadzasz, nie obrażaj go i nie krzycz.

Być gotowym wysłuchać innych

Ktoś może mieć inne argumenty. Warto je poznać, zanim podtrzymasz lub zmienisz swoje zdanie.

Jak formułować sądy moralne w wypowiedzi pisemnej

W wypowiedzi pisemnej (np. krótkim wypracowaniu z etyki) pomocny jest prosty układ:

Wstęp

• Krótkie przedstawienie sytuacji i twojej tezy.
• Na przykład: „Zastanawiam się, czy donoszenie na kolegę jest zawsze czymś złym. Moim zdaniem w niektórych sytuacjach zgłoszenie problemu dorosłym jest moralnie słuszne.”

Rozwinięcie

• 2–3 argumenty popierające twoje zdanie.
• Możesz użyć zwrotów: „Po pierwsze”, „Po drugie”, „Z jednej strony”, „Z drugiej strony”.

Zakończenie

• Krótkie podsumowanie i wniosek.
• Na przykład: „Dlatego uważam, że zgłoszenie przemocy nauczycielowi nie jest donoszeniem, lecz obroną słabszych i wyrazem odpowiedzialności.”

W pisemnej wypowiedzi:

• unikaj bardzo ogólnikowych stwierdzeń bez przykładów,
• staraj się pokazać związek między oceną a przywołaną wartością lub zasadą.

Czego unikać w sądach moralnych

Warto uważać na błędy, które osłabiają twoje wypowiedzi:

Same emocje zamiast argumentów

„Nienawidzę tego, to jest głupie” – nie tłumaczy, dlaczego coś jest moralnie złe.

Obrażanie osób

Oceniaj czyny, nie przyklejaj etykiet ludziom: „wszyscy nauczyciele są…”, „wszyscy uchodźcy są…”.

Powoływanie się tylko na większość

„Wszyscy tak robią” nie jest dobrym uzasadnieniem. Większość też może się mylić.

Sprzeczność z własnymi deklaracjami

Jeśli mówisz, że cenisz sprawiedliwość, nie usprawiedliwiaj niesprawiedliwych zachowań, tylko dlatego, że dotyczą twoich kolegów.

Podsumowanie

Formułowanie i uzasadnianie sądów moralnych polega na:

• jasnym nazwaniu ocenianego zachowania,
• wyraźnym określeniu, czy jest ono dobre czy złe,
• podaniu spokojnych, przemyślanych argumentów, opartych na wartościach, zasadach, skutkach i szacunku dla godności człowieka.

Umiejętność takiego mówienia i pisania pomaga nie tylko na lekcjach etyki, ale także w codziennych rozmowach i sporach, w których chcesz zachować kulturę i szacunek, a jednocześnie bronić tego, co uważasz za słuszne.