Etyka dla szkoły podstawowej/Kryteria oceniania czynów – z jakiego punktu widzenia oceniam

Kryteria oceniania czynów – z jakiego punktu widzenia oceniam

Na co dzień oceniasz zachowania swoje i innych: to było w porządku, to było niesprawiedliwe, tamto było odważne albo głupie. Rzadko jednak zastanawiamy się, z jakiego punktu widzenia tak naprawdę oceniamy. W etyce ten punkt widzenia nazywa się kryterium oceny.

Co to znaczy oceniać czyn

Ocena czynu to odpowiedź na pytania:

• czy to, co ktoś zrobił, było dobre czy złe?
• czy było w porządku wobec innych?
• czy można to pochwalić czy raczej potępić?

Żeby odpowiedzieć na te pytania, zawsze (świadomie lub nieświadomie) korzystasz z jakiegoś kryterium, czyli zasady, względem której mierzysz dane działanie.

Czym jest kryterium oceny moralnej

Kryterium to:

• punkt odniesienia, według którego oceniasz czyn
• odpowiedź na pytanie: pod jakim kątem na to patrzę?

Przykład:

• patrzysz na skutki: czy to przyniosło więcej dobra czy szkody?
• patrzysz na zasady: czy to było zgodne z ważną normą (np. nie krzywdzić, nie kłamać)?
• patrzysz na zamiar: co ta osoba naprawdę chciała zrobić?

Ten sam czyn może być różnie oceniony, jeśli zastosujemy różne kryteria.

Przykładowe kryteria oceniania czynów

W praktyce ludzie często (czasem nieświadomie) używają różnych kryteriów.

Można wyróżnić na przykład:

Kryterium skutków Pytanie: do czego to doprowadziło?

• ocena zależy od tego, czy skutki są raczej dobre, czy złe
• przykład: chwila kłamstwa, która uratowała kogoś przed krzywdą, może być oceniona łagodniej niż kłamstwo dla własnej korzyści

Kryterium zasad i praw Pytanie: czy to było zgodne z zasadą albo prawem?

• ocena zależy od tego, czy czyn łamie ważne normy (np. nie kraść, nie bić, dotrzymywać obietnic)
• przykład: ściąganie jest złe, nawet jeśli nikt nie został „bezpośrednio skrzywdzony”, bo łamie zasadę uczciwości

Kryterium zamiarów i motywów Pytanie: co ta osoba chciała osiągnąć?

• ocena bierze pod uwagę intencję (świadomy cel) i motywy (głębsze powody)
• przykład: ktoś niechcący kogoś popchnął w tłoku – inaczej to oceniamy, niż gdyby zrobił to specjalnie

Kryterium wartości i charakteru Pytanie: jakie wartości tu się realizują? Jakim człowiekiem się staję przez ten czyn?

• oceniamy, czy działanie było odważne, uczciwe, sprawiedliwe, odpowiedzialne, czy może tchórzliwe, egoistyczne, okrutne
• przykład: pomoc komuś w trudnej sytuacji wzmacnia w nas cnoty (np. odwagę, życzliwość)

Istnieją też kryteria, które z etycznego punktu widzenia są wątpliwe, choć często się pojawiają:

Kryterium własnej korzyści Pytanie: czy mi się to opłaca?

• ocena opiera się głównie na egoistycznym interesie
• przykłady: „to było dobre, bo coś zyskałem” – nawet jeśli inni na tym ucierpieli

Kryterium opinii większości Pytanie: co pomyślą inni? czy „wszyscy tak robią”?

• ocena zależy od mody, presji grupy, a nie od zasad
• przykład: „ściąganie jest ok, bo cała klasa ściąga” – to jest kryterium większości, a nie moralne

Ten sam czyn, różne oceny

Wyobraź sobie sytuację: Uczeń wysyła koledze odpowiedzi na sprawdzian przez komunikator. Możliwe kryteria i oceny:

Kryterium skutków

• Czy komuś się stała krzywda?
• Ktoś może powiedzieć: „nikt nie ucierpiał, kolega dostał lepszą ocenę, więc to coś dobrego”.
• Problem: nie bierzemy pod uwagę uczciwości, sensu ocen, zaufania nauczyciela.

Kryterium zasad

• Czy to zgodne z normą uczciwości?
• Odpowiedź: to łamie zasady sprawiedliwego oceniania i jest formą oszustwa.
• Ocena: czyn zły, nawet jeśli nikt nie „płakał”.

Kryterium charakteru

• Jakim człowiekiem się staję, robiąc tak?
• Odpowiedź: wyrabiam w sobie nawyk kombinowania, a nie uczciwej pracy.
• Ocena: szkodliwe dla własnego charakteru i dla zaufania w klasie.

Widzisz, że ocena zależy od tego, z jakiego punktu widzenia patrzysz.

Świadome wybieranie kryteriów

W etyce ważne jest, aby:

• uświadomić sobie, jakich kryteriów używam
• sprawdzić, czy są one dojrzałe moralnie

Warto zadawać sobie pytania:

• czy patrzę tylko na wygodę i korzyść?
• czy biorę pod uwagę godność drugiej osoby?
• czy moja ocena uwzględnia ważne zasady (niekrzywdzenie, uczciwość, sprawiedliwość)?
• co by było, gdyby wszyscy zaczęli tak postępować?

Dojrzała ocena moralna:

• nie pomija skutków działania
• ale też nie ignoruje zasad i wartości
• stara się zrozumieć intencje i sytuację konkretnej osoby

Zapamiętaj

• Ocena czynu zawsze opiera się na jakimś kryterium, nawet jeśli sobie tego nie uświadamiasz.
• Kryterium to punkt widzenia, z którego patrzysz: skutki, zasady, zamiary, wartości, własna korzyść, opinia innych.
• Ten sam czyn może być różnie oceniany, gdy zmienisz kryterium.
• W etyce chodzi o to, aby świadomie wybierać takie kryteria, które szanują godność osób, zasadę niekrzywdzenia, sprawiedliwość i odpowiedzialność.