Etyka dla szkoły podstawowej/Powszechna Deklaracja Praw Człowieka – wybrane artykuły

Czym jest Powszechna Deklaracja Praw Człowieka

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka to dokument przyjęty w 1948 roku przez Organizację Narodów Zjednoczonych (ONZ), niedługo po II wojnie światowej. Państwa świata chciały ustalić, jakie podstawowe prawa powinien mieć każdy człowiek, niezależnie od kraju, pochodzenia czy poglądów.

Deklaracja nie jest zwykłym prawem jednego państwa. Jest zbiorem zasad, na których później opierano konstytucje i ustawy wielu krajów oraz kolejne umowy międzynarodowe.

Po co są prawa człowieka

Prawa człowieka:

• chronią każdą osobę przed przemocą i niesprawiedliwym traktowaniem,
• przypominają rządom, że władza ma granice,
• pomagają oceniać, czy dane działanie (państwa, instytucji, ludzi) jest moralnie dopuszczalne.

Z punktu widzenia etyki prawa człowieka są wyrazem przekonania, że każdy człowiek ma godność, której nie można mu odebrać.

Wybrane artykuły Deklaracji

Poniżej przedstawiono w prostych słowach treść kilku ważnych artykułów Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka (bez dosłownego cytowania dokumentu).

Godność i równość (art. 1–2)

Artykuły 1 i 2 mówią, że:

• wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi w godności i prawach,
• każdy ma te same prawa, bez względu na:
  • płeć,
  • kolor skóry,
  • język,
  • religię lub jej brak,
  • pochodzenie,
  • poglądy,
  • majątek.

Z etycznego punktu widzenia oznacza to, że:

• nikt nie jest z natury „lepszy” lub „gorszy” od innych,
• dyskryminacja (gorsze traktowanie kogoś z powodu jakiejś cechy) jest naruszeniem praw człowieka.

Prawo do życia i bezpieczeństwa (art. 3, 5)

Artykuł 3 mówi, że każdy ma prawo do:

• życia,
• wolności,
• bezpieczeństwa osobistego.

Artykuł 5 zakazuje:

• tortur,
• nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania.

W praktyce oznacza to, że:

• nikogo nie wolno bez powodu pozbawiać życia,
• państwo ma obowiązek chronić ludzi przed przemocą,
• nawet wobec przestępców nie wolno stosować okrutnych kar.

Z perspektywy etycznej te artykuły przypominają, że są granice, których nie wolno przekraczać, niezależnie od sytuacji.

Wolność myśli, sumienia, religii i wypowiedzi (art. 18–19)

Artykuł 18 mówi, że każdy ma prawo do:

• własnych przekonań i sumienia,
• wybrania religii lub braku religii,
• zmiany religii lub przekonań,
• praktykowania swojej wiary (w granicach prawa i poszanowania innych).

Artykuł 19 dotyczy wolności:

• myślenia,
• wyrażania opinii,
• zdobywania i rozpowszechniania informacji.

Te prawa nie oznaczają, że wolno mówić i robić wszystko. Nie można np.:

• nawoływać do nienawiści,
• obrażać innych w sposób naruszający ich godność.

Etycznie chodzi o równowagę między wolnością wypowiedzi a szacunkiem dla innych.

Prawo do nauki (art. 26)

Artykuł 26 stwierdza, że:

• każdy człowiek ma prawo do nauki,
• nauczanie na poziomie podstawowym powinno być obowiązkowe i bezpłatne,
• edukacja ma:
  • rozwijać osobowość i zdolności człowieka,
  • uczyć szacunku dla praw człowieka,
  • przygotowywać do odpowiedzialnego życia w społeczeństwie.

Dla ciebie oznacza to, że:

• szkoła nie jest tylko obowiązkiem, ale także twoim prawem,
• państwo ma obowiązek umożliwić dzieciom i młodzieży zdobycie wykształcenia.

Z etycznego punktu widzenia prawo do nauki pomaga w rozwijaniu wolności i odpowiedzialności.

Prawo do pracy i godnego życia (art. 23, 25)

Artykuł 23 mówi m.in., że:

• każdy ma prawo do pracy,
• warunki pracy powinny być sprawiedliwe i bezpieczne,
• za pracę należy się odpowiednie wynagrodzenie.

Artykuł 25 dodaje, że każdy ma prawo do takiego poziomu życia, który:

• zapewnia zdrowie i podstawowe potrzeby (jedzenie, ubranie, mieszkanie, opiekę medyczną),
• obejmuje także opiekę w razie choroby, niepełnosprawności czy bezrobocia.

Etyka, odwołując się do tych artykułów, podkreśla:

• znaczenie godności człowieka w pracy,
• obowiązek społeczeństwa, by nie zostawiać najsłabszych bez pomocy.

Co to znaczy dla mnie

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka:

• przypomina, jakie prawa ma każdy człowiek, także ty,
• pokazuje, że twoja wolność kończy się tam, gdzie zaczyna się krzywda drugiego człowieka,
• zachęca, by nie tylko domagać się swoich praw, ale też szanować prawa innych.

Na lekcjach etyki można pytać:

• czy w mojej klasie wszyscy są traktowani z równą godnością,
• jak reagować, gdy prawa kogoś są łamane,
• jak łączyć swoje wolności z odpowiedzialnością.

Podsumowanie

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka to ważny dokument, który po II wojnie światowej określił podstawowe prawa każdego człowieka: prawo do życia, równości, wolności, edukacji, pracy i godnego życia. Dla etyki jest ona punktem odniesienia w rozmowie o tym, jak powinniśmy traktować siebie nawzajem – jako istoty mające niezbywalną godność.