Etyka dla szkoły podstawowej/Prawo naturalne, sumienie i cnoty kardynalne

Wprowadzenie

Na lekcjach etyki często pojawiają się trzy pojęcia: prawo naturalne, sumienie i cnoty kardynalne. Pomagają one zrozumieć, skąd biorą się normy moralne, jak je stosować w życiu i jak pracować nad własnym charakterem.

Prawo naturalne – co to znaczy

Prawo naturalne to idea, że istnieją pewne podstawowe zasady moralne:

• wynikające z samej natury człowieka,
• możliwe do poznania rozumem,
• obowiązujące wszystkich ludzi, niezależnie od kraju, epoki i religii.

Przykładowe zasady, które często łączy się z prawem naturalnym:

• nie wolno bez powodu pozbawiać życia niewinnej osoby,
• nie wolno torturować i upokarzać ludzi,
• należy szanować cudzą własność,
• należy dotrzymywać umów,
• trzeba dbać o słabszych i bezbronnych.

Prawo państwowe (konstytucje, ustawy) może być lepsze lub gorsze. W historii bywało tak, że prawo pozwalało na niewolnictwo czy dyskryminację. Według zwolenników prawa naturalnego takie przepisy są niesprawiedliwe, bo sprzeczne z godnością człowieka. Odwoływanie się do prawa naturalnego było ważnym argumentem w walce o prawa człowieka.

Sumienie – wewnętrzny głos oceny

Sumienie to zdolność człowieka do:

• rozpoznawania, co jest dobre, a co złe,
• oceniania własnych czynów,
• odczuwania wyrzutów sumienia lub spokoju po podjętej decyzji.

Można powiedzieć, że sumienie to wewnętrzny sędzia, który:

• przed działaniem podpowiada: tego nie rób, to jest niewłaściwe lub zachęca do dobra,
• po działaniu ocenia: zrobiłem dobrze lub zrobiłem źle.

Sumienia nie można „zobaczyć”, ale jego działanie odczuwamy w postaci:

• niepokoju i wstydu, gdy zachowaliśmy się źle,
• ulgi i spokoju, gdy postąpiliśmy uczciwie, nawet jeśli było trudno.

Sumienie trzeba kształtować. Pomagają w tym:

• rozmowy z mądrymi ludźmi,
• refleksja nad skutkami własnych czynów,
• poznawanie zasad moralnych (np. praw człowieka, zasad sprawiedliwości),
• gotowość do przyznania się do błędu.

Sumienie można też zagłuszać, gdy:

• wielokrotnie powtarzamy złe zachowanie,
• usprawiedliwiamy wszystko: inni też tak robią, nic się nie stało,
• unikamy refleksji i rozmowy o własnych błędach.

Cnoty kardynalne

Cnoty to trwałe dobre cechy charakteru, które ułatwiają postępowanie zgodnie z rozumem i sumieniem. Cnoty kardynalne (główne) to cztery podstawowe postawy, o których mówili już filozofowie starożytni:

• roztropność,
• sprawiedliwość,
• męstwo,
• umiarkowanie.

Tworzą one fundament do rozwijania innych dobrych cech.

Roztropność

Roztropność to umiejętność mądrego podejmowania decyzji. Oznacza:

• myślenie o skutkach swoich działań,
• odróżnianie tego, co ważne, od tego, co błahe,
• wybieranie właściwego środka do dobrego celu,
• umiejętność powiedzenia: zatrzymaj się, przemyśl to.

Przykład: zanim coś opublikujesz w internecie, zastanawiasz się, jakie to może mieć skutki dla ciebie i innych.

Sprawiedliwość

Sprawiedliwość to postawa, w której:

• każdemu starasz się dać to, co mu się należy,
• respektujesz prawa innych,
• dotrzymujesz umów i zobowiązań,
• nie faworyzujesz niesprawiedliwie jednych kosztem drugich.

Przykład: dzieląc zadania w grupie, nie zrzucasz wszystkiego na jedną osobę, tylko starasz się o uczciwy podział.

Męstwo

Męstwo (odwaga moralna) to zdolność do:

• robienia dobra mimo lęku,
• znoszenia trudności i przeciwności,
• przeciwstawiania się złu, nawet jeśli grozi to nieprzyjemnościami.

Przykład: stajesz w obronie kogoś, komu dokuczają, choć wiesz, że możesz stracić popularność w grupie.

Umiarkowanie

Umiarkowanie to panowanie nad sobą w korzystaniu z przyjemności i dóbr materialnych. Oznacza:

• niewpadanie w skrajności,
• umiejętność powiedzenia sobie: dość,
• rozsądne korzystanie z jedzenia, zakupów, gier, internetu.

Przykład: potrafisz odłożyć telefon, żeby zająć się nauką lub odpoczynkiem, choć korzystanie z niego jest przyjemne.

Jak te pojęcia łączą się ze sobą

Można spojrzeć na te trzy elementy jako na współpracujące części jednego systemu moralnego:

• prawo naturalne – pokazuje obiektywne zasady dobra i zła, wynikające z natury człowieka i jego godności,
• sumienie – stosuje te zasady do konkretnych sytuacji w twoim życiu, podpowiadając, co robić,
• cnoty kardynalne – kształtują charakter tak, abyś potrafił na co dzień żyć zgodnie z tym, co rozpoznajesz jako dobre.

Bez znajomości zasad trudno działać mądrze. Bez sumienia trudno zastosować zasady do własnych wyborów. Bez cnót trudno wytrwać w dobrym postępowaniu, szczególnie gdy jest trudno lub niepopularnie.

Podsumowanie

Prawo naturalne przypomina, że istnieją podstawowe zasady moralne, które powinny obowiązywać wszystkich ludzi. Sumienie pomaga je odczytać i zastosować w konkretnych sytuacjach. Cnoty kardynalne – roztropność, sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie – to cechy charakteru, które umożliwiają konsekwentne życie zgodne z tym, co rozpoznajemy jako dobro. Razem tworzą one ważny punkt odniesienia w refleksji etycznej i w codziennych wyborach.