Etyka dla szkoły podstawowej/Sumienie – jak rozumieć jego głos

Wprowadzenie

Każdy człowiek podejmuje decyzje: co powiedzieć, jak się zachować, czy coś zrobić, czy z czegoś zrezygnować. W takich sytuacjach pomaga nam sumienie. W etyce zastanawiamy się, czym ono jest i jak rozumieć jego głos.

Czym jest sumienie

Sumienie to wewnętrzna zdolność człowieka do oceniania swojego postępowania jako dobrego lub złego. Można powiedzieć, że to taki wewnętrzny sędzia, który:

• ostrzega przed złem (nie rób tego, to będzie niesprawiedliwe)
• zachęca do dobra (pomóż, zareaguj, powiedz prawdę)
• przypomina o skutkach naszych wyborów

Sumienie nie jest zwykłym uczuciem, ale łączy w sobie uczucia, wiedzę i wartości, które uznajemy.

Jak „mówi” sumienie

Sumienie nie mówi ludzkim głosem. Odbieramy je raczej jako:

• niepokój, gdy mamy zamiar zrobić coś złego
• wewnętrzne ostrzeżenie: lepiej tego nie rób
• wyrzuty po złym czynie (poczucie winy, wstyd)
• spokój i satysfakcję po uczciwym zachowaniu

Przykłady:

• gdy skusi cię, żeby ściągać na sprawdzianie, możesz poczuć napięcie i dyskomfort
• gdy obronisz kogoś wyśmiewanego, możesz czuć wewnętrzną dumę i spokój, nawet jeśli było trudno

Czy sumienie może się mylić

Sumienie nie zawsze podpowiada od razu najlepiej. Może:

• być „zagłuszane” przez silne emocje (złość, zazdrość, strach)
• być „osłabione”, gdy często powtarzamy złe zachowania i przyzwyczajamy się do nich
• mieć za mało „materiału”, jeśli mało wiemy o skutkach naszych działań

Dlatego ważne jest, by sumienie kształtować, a nie tylko „słuchać się” go bez refleksji.

Jak kształtować sumienie

Sumienie rozwija się przez całe życie. Pomaga w tym:

• poznawanie norm moralnych (w domu, w szkole, na etyce)
• rozmowy z mądrymi, zaufanymi dorosłymi
• zastanawianie się nad skutkami swoich czynów: kto na tym zyskuje, kto traci
• uczenie się na błędach – własnych i cudzych
• refleksja: czy chciałbym, żeby inni tak samo postąpili wobec mnie?

Im lepiej znamy dobro i zło oraz ich konsekwencje, tym trafniej sumienie potrafi oceniać sytuacje.

Co robić, gdy głos sumienia jest niejasny

Czasem nie wiemy, co jest słuszne. Warto wtedy:

• zatrzymać się i nie podejmować decyzji pod wpływem chwili
• zadać sobie pytania:
  • czy ktoś może przez to zostać skrzywdzony?
  • czy chciałbym, żeby zrobiono tak wobec mnie?
  • co bym pomyślał o kimś, kto zrobiłby to samo?
• porozmawiać z kimś zaufanym (rodzicem, nauczycielem, pedagogiem)
• poszukać informacji – może brakuje nam wiedzy o sytuacji

Lepiej chwilę się zastanowić niż później długo żałować swojej decyzji.

Wyrzuty sumienia – po co są

Gdy zrobimy coś złego, sumienie może powodować:

• poczucie winy
• wstyd
• smutek z powodu wyrządzonej krzywdy

Te uczucia są sygnałem, że:

• trzeba uznać swój błąd
• przeprosić i, jeśli to możliwe, naprawić szkodę
• spróbować zachować się inaczej następnym razem

Wyrzuty sumienia nie są po to, żeby nas zniszczyć, ale żeby pomóc zmienić się na lepsze.

Podsumowanie

Sumienie to wewnętrzna zdolność oceniania własnych czynów. Jego głos słyszymy jako niepokój przed złem i spokój po dobrze podjętej decyzji. Aby sumienie dobrze działało, trzeba je kształtować: poznawać normy moralne, uczyć się na doświadczeniach, rozmawiać z innymi i zastanawiać się nad skutkami swoich wyborów. Dzięki temu sumienie staje się ważnym przewodnikiem w życiu.