Etyka dla szkoły podstawowej/Wypowiedzi o faktach, wartościach i powinnościach – jak je odróżniać
Wypowiedzi o faktach, wartościach i powinnościach – jak je odróżniać
[edytuj]Na lekcjach etyki często analizujemy różne zdania i wypowiedzi. Żeby dobrze o nich rozmawiać, trzeba umieć odróżniać wypowiedzi o faktach od wypowiedzi o wartościach i powinnościach.
Wypowiedzi o faktach
[edytuj]Wypowiedź o faktach opisuje to, jak jest w rzeczywistości. Można ją sprawdzić: zmierzyć, policzyć, zaobserwować, porównać z dokumentami.
Przykłady:
- Na lekcji jest 25 uczniów.
- Dzisiaj pada deszcz.
- Piotr nie oddał pracy domowej na czas.
- Wczoraj mieliśmy sprawdzian z matematyki.
Takie zdania nie mówią, czy coś jest dobre czy złe. Po prostu opisują sytuację.
Wypowiedzi o wartościach
[edytuj]Wypowiedź o wartościach wyraża ocenę: że coś jest dobre, złe, piękne, brzydkie, ważne, nieważne.
Przykłady:
- Kłamstwo jest czymś złym.
- Uczciwość jest ważniejsza niż dobra ocena.
- Pomaganie słabszym jest dobre.
- Wyśmiewanie innych jest okropne.
Takie zdania nie opisują tylko tego, jak jest. Wyrażają nasz stosunek do danej rzeczy lub zachowania.
Wypowiedzi o powinnościach
[edytuj]Wypowiedź o powinnościach mówi o tym, co ktoś powinien lub nie powinien robić. Często pojawiają się w niej słowa: powinien, należy, trzeba, wolno, nie wolno.
Przykłady:
- Nie powinno się wyśmiewać innych.
- Należy oddawać pożyczone rzeczy.
- Trzeba mówić prawdę, gdy składa się ważne obietnice.
- Nie wolno niszczyć cudzej własności.
To nie jest tylko opis tego, co ludzie robią, ale wskazanie, jak ich zdaniem powinni postępować.
Jak je odróżniać w praktyce
[edytuj]Możesz sobie zadać kilka pytań:
Jeśli zdanie opisuje to, co się wydarzyło lub co istnieje:
- Czy da się to sprawdzić w obserwacji lub dokumentach?
- Czy można to policzyć, zmierzyć, zaobserwować?
To najpewniej wypowiedź o faktach.
Jeśli zdanie ocenia:
- Czy zawiera słowa typu: dobre, złe, ważne, piękne, okropne, niesprawiedliwe?
To wypowiedź o wartościach.
Jeśli zdanie mówi, co ktoś ma robić:
- Czy pojawia się w nim: powinien, nie powinien, należy, nie należy, trzeba, wolno, nie wolno?
To wypowiedź o powinnościach (normatywna).
Przykład analizy:
- „Karol zabrał nie swoją rzecz z szatni.” – fakt
- „To, co zrobił Karol, jest nieuczciwe.” – ocena (wartość)
- „Karol nie powinien był tego robić.” – powinność
Dlaczego to rozróżnienie jest ważne
[edytuj]W etyce ważne jest, aby:
- widzieć różnicę między opisem sytuacji a jej oceną
- umieć oddzielić: co się wydarzyło, co o tym myślę, a co uważam, że powinno się stać
- jasno formułować swoje zdania: kiedy mówię o faktach, kiedy wyrażam ocenę, a kiedy stwierdzam powinność
Dzięki temu:
- dyskusja jest bardziej przejrzysta i uczciwa
- łatwiej jest zrozumieć, skąd biorą się spory (często kłócimy się nie o fakty, ale o wartości i powinności)
- możemy lepiej uzasadniać swoje stanowisko
Zapamiętaj
[edytuj]- Wypowiedzi o faktach opisują rzeczywistość – to, jak jest.
- Wypowiedzi o wartościach wyrażają ocenę – to, co uważamy za dobre lub złe.
- Wypowiedzi o powinnościach mówią o tym, jak ludzie powinni postępować.
- Umiejętność odróżniania tych trzech rodzajów wypowiedzi jest podstawą rozmowy o problemach moralnych.