Język pruski dla początkujących/Lekcja4

Lakciōni 4

Przypadki w języku pruskim

W języku pruskim są 4 przypadki: mianownik (kto? co?), dopełniacz (kogo? czego?), celownik (komu? czemu?) oraz biernik (kogo? co?). Istnieje również archaiczny wołacz, którego można jednak zastąpić mianownikiem.

Mianownik

Mianownika używamy, gdy:

• słowo jest w podmiocie, np.:

Šis wīrs ast grazzu. → Ten mężczyzna jest piękny.

• słowo jest orzecznikiem w zdaniu, w którym orzeczeniem jest czasownik būtwei, wīrstwei lub pastātwei (czyli łącznik), np.:

Šī mergā ast majā sestrā. → Ta dziewczyna jest moją siostrą.
Tāns wīrta ārsti. → On został lekarzem.

Dopełniacz

Dopełniacza używamy:

• gdy coś lub ktoś do kogoś należy ("właściciel" jest w dopełniaczu), np.:

Sta ast Pīteres sūns. → To jest syn Piotra.
Jak widać, słowo określane (czyli w tym przypadku sūns) stoi za słowem w dopełniaczu, więc jest odwrotnie niż w języku polskim.

• W niektórych przypadkach jako słowa określającego, którego w języku polskim odpowiednikiem byłby przymiotnik, np.:

As pūja appelzinis sakkan. → Piję sok pomarańczowy.

Celownik

Celownika używamy:

• gdy dla danego słowa można zadać pytanie komu?, czemu?, np.:

Tāns dāi mi šin lāiskan. → On dał mi tę książkę.

• po kilku przyimkach, np.:

en Ēlbingu → w Elblągu
pa stallu → pod stołem

Biernik

Biernika używamy:

• po czasownikach przechodnich (z końcówką -tun), np.:

As skaitāwuns lāiskan. → Przeczytałem książkę.
As widāi tennan. → Widziałem go.
As turri kattinan. → Mam kota.
Tāns ni pūja kafējan. → On nie pije kawy.
Tenēi ni īst mēnsan. → Oni nie jedzą mięsa.
Peisāwusi tū pēismen? → Czy napisałaś list?
Kāupjais āblins. → Kup jabłka.
As mīli tin. → Kocham cię.

• po wielu przyimkach, np.:

sēn tin → z tobą
na garrin → na drzewie
per mamman → dla mamy

Wołacz

Wołacz jest często podobny do mianownika i łatwo go utworzyć:

• Dēiws ⇒ Dēiwe
• tītis ⇒ tīti
• mīstan ⇒ mīste
• mūsa ⇒ mūsa
• mergā ⇒ mērga
• anni ⇒ anni

Liczby

Podobnie jak w języku polskim, w języku pruskim istnieją dwie liczby: pojedyncza i mnoga.

Schematy odmian

W języku pruskim istnieje wiele schematów odmian, czyli zmian końcówek danego rzeczownika, czasownika lub przymiotnika w poszczególnych przypadkach, osobach i liczbach, lecz duża część z nich dotyczy tylko wyjątków. Oznacza się je numerami od <1> do <144>. Ich pełna lista jest na stronie https://sitti.vdu.lt/prussian/tabula.htm. To, czy dany rzeczownik podlega danemu schematowi odmiany, można sprawdzić w tym słowniku lub w słowniku http://prusaspira.org/wirdeins klikając Ukryj tabele.

<32>

Takim schematem można odmieniać część rzeczowników rodzaju męskiego zakończone na -s, np. wīrs, mīniks, tējs, pōlicists.

• Przykład odmiany wīrs:

	liczba pojedyncza	liczba mnoga
Mianownik	wīrs	wīrai
Dopełniacz	wīras	wīran
Celownik	wīru	wīramans
Biernik	wīran	wīrans

• Słowa z końcówką -ls odmieniają się na przykładzie słowa ēngels:

	liczba pojedyncza	liczba mnoga
Mianownik	ēngels	ēngelai
Dopełniacz	ēngelas	ēngelin
Celownik	ēngelu	ēngelamans
Biernik	ēngelin	ēngelins

Sytuacja, kiedy zamiast cząstki -lan w końcówce jest cząstka -lin dotyczy wszystkich schematów odmiany.

• Jednosylabowe wyrazy bez oznaczonego akcentu (czyli podwojonej litery lub długiej samogłoski) odmieniają się na przykładzie słowa sads:

	liczba pojedyncza	liczba mnoga
Mianownik	sads	saddai
Dopełniacz	saddas	saddan
Celownik	saddu	saddamans
Biernik	saddan	saddans

Uwaga! Słowa takie jak np. parks lub salms się tak nie odmieniają, ponieważ zmienną końcówkę poprzedzają dwie spółgłoski.

Dopełniacz liczby mnogiej

Ponieważ dopełniacz lm. i biernik lp. tego samego słowa są zawsze takie same, żeby uniknąć niejednoznaczności używając dopełniacza lm. korzystamy ze słowa stēisan (dosłownie: tych) i po nim słowa w dopełniaczu lm., np.:

• As mukinna si billin stēisan prūsan. → Uczę się języka Prusów.

W podmiocie lub po czasownikach po których biernik nie występuje (czyli nie może zajść niejednoznaczność), możemy użyć takiej samej konstrukcji jak podczas używania dopełniacza lp., np.:

• Sta ast malnīkan spīlispagaptis. → To są zabawki dzieci.
• Malnīkan spīlispagaptis ast nawwan. → Zabawki dzieci są nowe.

Czasami można użyć podobnej konstrukcji dla dopełniacza lp. korzystając ze słowa stesse (tego), jeśli słowo określające jest rodzaju męskiego lub nijakiego, lub stesses (tej), jeśli słowo określające jest rodzaju żeńskiego. Słowo określające jest wtedy w bierniku lp., np.: buttan stesses mukinnewin → dom nauczycielki, automōbilin stesse pōlicistan → samochód policjanta.