Pruski/Lekcja1

Lakciōni 1

Fonetyka języka pruskiego

Alfabet pruski składa się z liter:
A a - wymawiana tak samo jak polskie a, /a/
Ā ā - jest to długie a. Wymawia się je długo, a w brzmieniu powinna być czymś między a oraz o, /ɑː/
B b - tak samo jak w polskim, /b/
C c - również tak samo, /ts/
D d - jak wyżej, /d/
Ḑ ḑ - jest to miękkie d. Wymawia się to mniej więcej jak dj, /dʲ/
E e - litera ta zmiękcza poprzedzającą ją spółgłoskę i brzmi jak głoska pomiędzy a i e, /æ/ lub można ją wymawiać jako zwykłe a, /a/. Przykład: genā - kobieta wymawiamy jak /gʲænɑː/ lub /gʲanɑː/.
Ē ē - długie e, /eː/. W wymowie jak pośrednia forma między i oraz e
F f - wymowa jak w języku polskim, /f/. Litera występuje w internacjonalizmach
G g - jak w polskim, /ɡ/
Ģ ģ - miękkie g, /ɡʲ/. Wymawiamy jak gj
H h - wymawiana jako /h/. Występuje w zapożyczeniach
I i - wymowa jak w polskim, /i/
Ī ī - długie i, /iː/. Wymowa jak polskie i, lecz dwa razy dłużej
J j - tak samo jak w polskim, /j/
K k - jak w polskim, /k/
Ķ ķ - wymawiamy jak ki, /kʲ/
L l - można wymawiać miękko jako lj, /lʲ/ albo jak polskie l, /l/
M m - wymowa polska, /m/
N n - jak wyżej, /n/
Ņ ņ - wymawiamy jak nj, /nʲ/
O o - występuje rzadko, głównie w zapożyczeniach. Można wymawiać jak po polsku lub jak głoskę a, /a/ lub /ɔ/
Ō ō - Długie i głębokie o, /ɔː/
P p - wymowa polska, /p/
R r - wymowa jak w polskim, /r/
Ŗ ŗ - wymawiamy jak rj, /rʲ/
S s - wymowa jak po polsku, /s/
Š š - wymowa podobna do sz, lecz nieco bardziej zmiękczona, /ʃʲ/
T t - jak w polskim, /t/
Ț ț - tj, /tʲ/
U u - wymowa jak polskie u, /u/
Ū ū - długie u, /uː/
W w - jedna z trudniejszych do wymowy. Forma pośrednia między w i ł, /ʋ/. Jest to tak zwane w wargowe. Spróbuj ją wymawiać jak polskie w nie dotykając dolną wargą do górnych zębów, tylko poprzez zetknięcie obu warg, ale pozostawienie między nimi małej szczeliny. Wyjdzie wtedy dźwięk podobny do ł
Z z - jak w polskim, /z/
Ž ž - zmiękczone ż, /ʒʲ/

W języku pruskim zbitki liter se, ze wymawia się jako sja, zja, a nie śa, źa, np. segītun [sjagiitun].
Czasami używa się liter np. è, à, ù, ì, oznaczają one, że akcentowana jest krótka samogłoska. Takiego zapisu używa się tylko w słownikach, czyli np. słowo agrìsti będzie w tekście zapisane jako agristi.
Litery m, n, r, l zapisane z akutem (np. r̀) oznaczają, że z poprzedzającą ją samogłoską tworzą dyftong, gdzie występuje ton wznoszący, np. ugnisar̀giskeniks, piľnintun, uńdawesniks. Taki zapis też występuje tylko w słownikach.
Czasami występują w zapożyczeniach: č, ch oraz dž. Wymawiamy kolejno jak cz, h i dż.

Akcent

W języku pruskim akcent pada na długie samogłoski (ā, ē, ī, ō, ū), np. brāti (brat). Akcent pada również na samogłoski krótkie za którymi występuje w pisowni podwojona litera (której nie wymawia się podwójnie), np. buttan (dom), emmens (imię). Zwróć jeszcze uwagę na różnicę w wymowie akcentowanej długiej i akcentowanej krótkiej samogłoski, porównaj wymowę słów np. wīnas i winnas.
W języku pruskim jest też akcent toniczny, który występuje w dyftongach. Ma dwa rodzaje:
- ton wznoszący – używa się go w dyftongach aī, eī, aū, eū, aŕ, iľ, uń itp.
- ton opadający – używa się go w dyftongach āi, ēi, āu, ēu, ār, īl, ūn itp.

W dyftongach kreska nad literą nie oznacza długiej samogłoski, tylko że na tę część dyftongu pada akcent, np. mēnsa /ˈmʲansa/, kwēitis /ˈkʋʲai̯tis/, dwāi /dʋai̯/. Zwróć także uwagę na to, że w dyftongach litera ē zachowuje się tak samo jak litera e, czyli brzmi krótko i zmiękcza poprzedzającą głoskę.

Zbitki liter składające się z samogłoski i spółgłosek m, n, l, r są dyftongami tylko w sylabach zamkniętych, np. sūns /suns/. W sylabach otwartych samogłoski z kreską występujące w takich zbitkach czyta się długo, np. sūnus /suːnus/.

Przykłady mówionego języka pruskiego znajdują się na stronie https://sitti.vdu.lt//prussian/spoken.htm oraz https://youtube.com/@prusiskataliwidasna (kanał z Litwy)

Odmiana słowa być

W każdym języku podstawowym słówkiem jest słowo "być". Nauczymy się odmiany tego słowa w języku pruskim.

Būtwei – Być
As asma – Ja jestem
Tū assei – Ty jesteś
Tāns ast – On jest
Tenā ast – Ona jest
Tennan ast – Ono jest
Mes asmai – My jesteśmy
Jūs astei – Wy jesteście
Tenēi ast – Oni są
Tennas ast – One są

Jak widać, nie jest to szczególnie skomplikowane. Przykłady:
As asma Pīteris – Jestem Piotr
Tū assei zmūi – Jesteś człowiekiem

Gdy orzeczeniem w zdaniu jest forma czasownika būtwei, orzecznik jest wtedy w mianowniku.

Słowniki

Obecnie istnieją dwa najważniejsze słowniki prusko-polskie w internecie:
http://prusaspira.org/wirdeins - słownik używający wariantu języka pruskiego w Polsce
https://wirdeins.twanksta.org/ - słownik używający wariantu języka pruskiego na Litwie

W formie papierowej istnieją dwa słowniki: większy, w którym przedstawione są wzory odmiany to Bazowy słownik polsko-pruski dla dalszego odrodzenia leksyki (Dialekt sambijski) Letasa Palmaitisa, a mniejszy, w którym przy każdym haśle jest zapisana wymowa to Słowniczek polsko-pruski i prusko-polski Piotra Szatkowskiego, zawierający ok. 800 słów.