Pruski/Lekcja11

Lakciōni 11

Przyimki

Przyimki w języku pruskim łączą się najczęściej z rzeczownikami i zaimkami w bierniku i celowniku. Na dzisiejszej lekcji poznamy część z nich i nauczymy się, z jakimi przypadkami się ich używa.

ēn

Przyimek ēn łączy się z rzeczownikiem lub zaimkiem w celowniku, jeśli ma znaczenie w i oznacza sytuację statyczną, np.:

• As asma en buttu → Jestem w domu.
• Mes buwinnimai en Prūsai → Mieszkamy w Prusach.
• As skaitāwuns artīkelin en awīzei → Przeczytałem artykuł w gazecie.

lub z biernikiem, jeśli ma znaczenie do i oznacza sytuację dynamiczną, np.:

• As ēima en skūlin → Idę do szkoły.
• Mes jāmai en mīstan → Jedziemy do miasta.

i w, ale w sensie czasowym, np.:

• Tāns neikaūja en naktin → On spaceruje w nocy.
• Tenēi ni dīlai en ketwirtikan → Oni nie pracują w czwartek.

Czasami przyimek ēn w znaczeniu w łączy się z biernikiem, np. As druwēi en Dēiwan → Wierzę w Boga.
Ważne: Kiedy mówimy np. o osobach, np. Dzwonię do ciebie, Idę do babci zamiast konstrukcji z ēn używa się celownika, np. As telafōni ti, albo przyimka prēi, np. As ēima prei annin.
Uwaga! Jeśli przyimek ēn łączy się ze słowem, które ma więcej niż jedną sylabę, wtedy wyraz ēn traci akcent.

ezze

Przyimek ezze łączy się z rzeczownikiem lub zaimkiem w celowniku, jeśli ma znaczenie od, np.:

• As pagaūwa stan ezze tenessei → Dostałem to od niej.
• As ni bēi stwen ezze mettu → Nie byłem tam od roku.

lub z biernikiem, jeśli ma znaczenie o, np.:

• As mīriwuns ezze tin → Myślałem o tobie.
• Tenā prasīwusi ezze šan mērgan → Pytała o tą dziewczynę.

Przyimek ezze występuje również w konstrukcjach ze stroną bierną w znaczeniu przez i występuje ze słowem w celowniku, np. Pēismen pastāi peisātan ezze mērgai → List został napisany przez dziewczynę.

prēi

Przyimek prēi łączy się z biernikiem i ma cztery znaczenia:

• przy, np. As stalāi prei stallin → Stoję przy stole.
• nad, np. Mes sīndimai prei azzaran → Siedzimy nad jeziorem.
• do, np. Tenā gūbi prei dīlin → Poszła do pracy.
• u, np. As wīrst īduns pussideinan prei annin → Zjem obiad u babci.

Podobnie jak przyimek ēn traci akcent w połączeniu ze słowami, które mają więcej niż jedną sylabę.

pēr

Przyimek pēr również łączy się z biernikiem i ma trzy znaczenia:

• za, np. Sakninsads ast per buttan → Ogród jest za domem.
• dla, np. Šī dajā ast pēr tin → Ten prezent jest dla ciebie.
• na, np. Per brōkastin as īma pautinnin → Na śniadanie jem jajecznicę.

Podobnie jak przyimki ēn i prēi traci akcent w połączeniu ze słowami, które mają więcej niż jedną sylabę.
Słowo pēr jest używane także jako odpowiednik polskiego za, zbyt, np. Tu assei per māldan → Jesteś za młody.

pa

Przyimek pa łączy się z celownikiem w znaczeniu pod, np.:

• Sunnis ast pa stallu → Pies jest pod stołem.

lub z biernikiem w znaczeniu po, np.:

• Pa bitasīdin as ēima bigātwei → Po kolacji idę biegać.

sēn

Przyimek sēn łączy się z biernikiem w znaczeniu z (kimś, czymś), np.

• As ēima sen mamman en kāupabutan → Idę z mamą do sklepu.

Przyimek sēn traci akcent w połączeniach z wyrazami, które mają więcej niż jedną sylabę.
Za pomocą przyimka sēn można także wyrażać konstrukcje, których w języku polskim odpowiednikiem byłoby słowo w narzędniku, np.:

• Tāns jāt sen welsipēdan. → On jedzie rowerem.
• Malnīkai spīlai sen spīlispagaptins. → Dzieci bawią się zabawkami.

Inne przyimki

Używane z biernikiem:

• iz → z (skądś), np. As asma iz Pōlin → Jestem z Polski.
• na → na, np. Lāiskas lānza na stallin → Książka leży na stole.
• sirzdau → między, pomiędzy, np. Sastā ast sirzdau buttan be garrins → Ławka jest pomiędzy domem a drzewami.
• kīrsa → nad, np. Bildin kabba kīrsa laztan → Obraz wisi nad łóżkiem.
• šlāit → bez, np. As jāja šlāit tennan → Pojechałam bez niej.
• pagār → obok, przy, np. Peisāistals ast pagār laztan → Biurko jest obok łóżka.
• ēr → do (w znaczeniu czasowym), np. As turri segītun stan ēr wisasīdin → Muszę to zrobić do wtorku.
• pra → przez, np. Wags engūbi pra langstan → Złodziej wszedł przez okno.
• pirzdau → przed, np. Kweitēi aūga pirzdau buttan → Przed domem rosną kwiaty.

Słowo pirzdau jest używane także w konstrukcjach takich jak np. pirzdau septinnins mettans (siedem lat temu)
Używając pruskiego przyimka na trzeba pamiętać, że używa się go głównie w kontekście fizycznym, np. na stallin i nie zawsze odpowiada polskiemu na, np.:

• Na obiad jem rybę → Per pussideinan as īma zukkan.
• Nie mam na to czasu → As ni turri kērdan pēr stan.
• Ona patrzy na mnie → Tenā dirēi ēn min.

Pruskiego przyimka pra nie należy mylić z polskim przez np. w zdaniu To wszystko przez ciebie, które tłumaczy się jako Sta wis ast twāise paggan (dopełniacz + paggan), co dosłownie znaczy To wszystko z twojego powodu. Inne przykłady tej konstrukcji to np.:

• Tāns aulaūwa rākas paggan → On zmarł na raka.
• Tāns raudāwuns deiwūtiskwas paggan → On płakał ze szczęścia.

W słowniku http://prusaspira.org/wirdeins przy niektórych czasownikach jest podane z jakim przyimkiem i przypadkiem się łączą, np. w haśle druwītwei