Przyroda/Organizmy samożywne i cudzożywne – jak zdobywają pokarm i jak są zbudowane

Wprowadzenie

Wszystkie organizmy potrzebują pokarmu, aby rosnąć, oddychać i poruszać się. Różnią się jednak tym, skąd ten pokarm pochodzi. Na tej podstawie dzielimy je na organizmy samożywne i cudzożywne.

Organizmy samożywne

Organizmy samożywne (autotrofy) same wytwarzają pokarm ze związków prostych. Nie muszą zjadać innych organizmów.

Do organizmów samożywnych należą głównie:

• rośliny zielone,
• zielone glony,
• niektóre bakterie.

Jak zdobywają pokarm – fotosynteza

Większość organizmów samożywnych prowadzi fotosyntezę. To proces, w którym roślina:

• pobiera wodę z solami mineralnymi z gleby przez korzenie,
• pobiera dwutlenek węgla z powietrza przez liście,
• wykorzystuje energię światła słonecznego.

W zielonych częściach roślin (głównie w liściach) zachodzi fotosynteza. Powstaje tam:

• cukier (substancja pokarmowa) – zużywany przez roślinę lub odkładany jako zapas,
• tlen – uwalniany do powietrza.

Dzięki fotosyntezie rośliny:

• same się odżywiają,
• są podstawą pokarmu dla wielu innych organizmów.

Jak są zbudowane organizmy samożywne (na przykładzie rośliny)

Roślina ma budowę przystosowaną do wytwarzania pokarmu:

• korzeń – pobiera wodę i sole mineralne z gleby,
• łodyga – utrzymuje liście i przewodzi wodę oraz substancje pokarmowe,
• liście – w nich odbywa się fotosynteza:
  • mają zielony barwnik – chlorofil,
  • zawierają chloroplasty, w których powstaje pokarm,
  • mają aparaty szparkowe, przez które wymieniane są gazy (dwutlenek węgla i tlen).

Dzięki tej budowie roślina może sama sobie przygotować pokarm.

Organizmy cudzożywne

Organizmy cudzożywne (heterotrofy) nie potrafią same wytwarzać pokarmu z prostych substancji. Muszą zjadać inne organizmy lub ich szczątki.

Do organizmów cudzożywnych należą:

• zwierzęta,
• grzyby,
• większość bakterii,
• niektóre protisty.

Jak zdobywają pokarm

Organizmy cudzożywne mogą:

• zjadać rośliny – roślinożercy (np. krowa, zając),
• zjadać inne zwierzęta – mięsożercy (np. wilk, pająk),
• zjadać i rośliny, i zwierzęta – wszystkożercy (np. człowiek, niedźwiedź),
• rozkładać szczątki organizmów – saprofity (np. wiele grzybów, bakterie glebowe).

Dzięki temu substancje pokarmowe krążą w przyrodzie.

Jak są zbudowane organizmy cudzożywne (na przykładzie zwierząt)

Zwierzęta mają budowę przystosowaną do zdobywania i trawienia pokarmu.

Przykładowe przystosowania:

• narządy chwytania pokarmu:
  • zęby o różnym kształcie (ostre u mięsożerców, szerokie u roślinożerców),
  • dziób u ptaków dostosowany do rodzaju pokarmu,
  • aparaty gębowe u owadów (gryzące, kłująco-ssące, liżące),
• układ pokarmowy, w którym pokarm jest:
  • chwytany (jama ustna),
  • rozdrabniany (zęby),
  • trawiony (żołądek, jelito cienkie),
  • wchłaniany do organizmu (ściany jelita),
• narządy ruchu (nogi, płetwy, skrzydła) – pomagają w poszukiwaniu i zdobywaniu pokarmu.

U grzybów i wielu bakterii nie ma zębów ani żołądka. Wydzielają one na zewnątrz substancje trawiące pokarm, a potem wchłaniają już rozłożone składniki.

Zależności między organizmami samożywnymi i cudzożywnymi

Organizmy samożywne i cudzożywne są od siebie zależne:

• samożywne:
  • wytwarzają pokarm, który zjadają organizmy cudzożywne,
  • produkują tlen potrzebny do oddychania,
• cudzożywne:
  • zjadają rośliny lub inne zwierzęta,
  • po śmierci ich szczątki są rozkładane przez bakterie i grzyby, a substancje wracają do gleby, skąd znów pobierają je rośliny.

Dzięki temu w przyrodzie zachodzi obieg materii i energii.

Podsumowanie

Organizmy samożywne same wytwarzają pokarm, głównie dzięki fotosyntezie (na przykład rośliny). Organizmy cudzożywne muszą zjadać inne organizmy lub ich szczątki (na przykład zwierzęta i grzyby). Obie grupy są potrzebne, bo tworzą łańcuchy pokarmowe i umożliwiają krążenie substancji w przyrodzie.