W Moskwie Berlioz i poeta Iwan Bezdomny dyskutują o istnieniu Boga. Do rozmowy dołącza tajemniczy cudzoziemiec – Woland – który zapowiada śmierć Berlioza. Przepowiednia spełnia się: Berlioz ginie pod tramwajem poślizgnąwszy się na rozlanym oleju.
Bezdomny podejmuje pościg, lecz zostaje uznany za obłąkanego i trafia do kliniki psychiatrycznej. Tam spotyka Mistrza, autora powieści o Poncjuszu Piłacie i Jeszui Ha-Nocri. Mistrz opowiada o zniszczeniu przez krytykę i cenzurę, o zdradzie Mogarycza oraz o spaleniu rękopisu.
Tymczasem Woland i jego świta (m.in. Korowiow, Behemot, Azazello, Hella) urządzają w Moskwie serię „cudów” demaskujących chciwość, obłudę i tchórzostwo: kompromitują urzędników i literatów, wywołują chaos w teatrze „Varietes”, ośmieszają mechanizmy władzy i donosicielstwa.
Małgorzata, ukochana Mistrza, godzi się zostać gospodynią Balu u Szatana. Dzięki temu uzyskuje nagrodę: Woland przywraca jej Mistrza, a także „odtwarza” spalony tekst (zasada: „rękopisy nie płoną”).
W wątku jerozolimskim Piłat, rozdarty między sumieniem a politycznym lękiem, dopuszcza do skazania Jeszui; później pogrąża się w poczuciu winy i egzystencjalnej karze.
Finał: Woland, wykonując wolę Jeszui przekazaną przez Mateusza Lewitę, zapewnia Mistrzowi i Małgorzacie nie „światłość”, lecz spokój. Para odchodzi poza granice świata, a Mistrz symbolicznie uwalnia Piłata, dopisując ostatnie zdanie swojej opowieści. W epilogu Moskwa próbuje racjonalizować wydarzenia jako „zbiorową halucynację”, zaś Iwan, już jako naukowiec, pozostaje naznaczony pamięcią tajemnicy.
powieść dowodzi, że świat bez prawdy i miłosierdzia staje się przestrzenią upiornej farsy; jednocześnie wskazuje, iż miłość i twórczość mogą ocalić człowieka, choć niekoniecznie prowadzą do triumfu – raczej do spokoju, będącego formą łaski.
Streszczenia obowiązkowych lektur szkolnych dla szkół ponadpostawowych/Michaił Bułhakow – Mistrz i Małgorzata
