Streszczenia obowiązkowych lektur szkolnych dla szkół ponadpostawowych/Mikołaj Sęp Szarzyński – Sonet V (O nietrwałej miłości rzeczy świata tego)

Metryczka utworu

• Epoka: wczesny barok (poezja metafizyczna przełomu renesansu i baroku).
• Rodzaj literacki: liryka.
• Gatunek: sonet (układ 4+4+3+3; wyraźny zwrot refleksji w tercynach).
• Czas i miejsce akcji: brak fabuły w sensie zdarzeń; „akcja” rozgrywa się w wnętrzu człowieka (myśli, serce, dusza) w perspektywie doczesności i wieczności.

Streszczenie treści

• Podmiot ujawnia dramatyczne napięcie: nie kochać trudno, ale i kochać to „nędzna pociecha”, jeśli miłość zostaje zwiedziona przez żądzę.
• Myśli „cukrują” (idealizują) rzeczy, które są z natury zmienne i psujące się – nie dają trwałego spełnienia.
• Pada pytanie retoryczne: kto zdoła tak nasycić serce złotem, berłem, sławą, rozkoszą i urodą, by stało się spokojne i wolne od trwogi? (Odpowiedź jest implicite: nikt).
• W tercynach pojawia się uogólnienie: miłość jest naturalnym „biegiem” ludzkiego istnienia, lecz ciało (z żywiołów) zwodzi duszę, każąc czcić to, co ma „początek” (jest stworzone i skończone).
• Kulminacja: dusza pozostaje nienasycona, dopóki nie ujrzy „wiecznej i prawej piękności” – Boga, jedynego prawdziwego celu miłości.

Charakterystyka „bohaterów” lirycznych

Podmiot liryczny

• człowiek refleksyjny, świadomy mechanizmów samoułudy (idealizowania dóbr doczesnych);
• wewnętrznie rozdarty między pragnieniem miłości a lękiem przed jej nietrwałością;
• myśli kategoriami metafizycznymi: doczesność kontra wieczność.

Ciało

• sfera pożądania i zmysłów, „z żywiołów utworzone”;
• kieruje ku temu, co przyjemne i widzialne, ale nietrwałe, przez co „zawodzi” duszę.

Dusza

• nie daje się nasycić dobrami przemijającymi („wszystko mało”);
• jest ukierunkowana ku absolutowi, bo tylko on odpowiada jej pragnieniu pełni.

Bóg – „wieczna i prawa piękność”

• najwyższy i jedyny trwały cel miłości; punkt, w którym ustaje niepokój.

Główne motywy i przesłanie

Motyw nietrwałości (vanitas)

• rzeczy świata: władza, bogactwo, sława, zmysłowa rozkosz i uroda są zmienne, „muszą się psować”.

Motyw samoułudy

• myśli „cukrują” rzeczy doczesne: człowiek upiększa je w wyobraźni, przecenia ich zdolność dawania szczęścia.

Motyw nienasycenia

• serce i dusza nie osiągają spokoju przez posiadanie; rodzi się trwoga, bo wszystko można utracić.

Motyw konfliktu: ciało – dusza

• ciało pociąga ku temu, co stworzone; dusza domaga się tego, co wieczne.

Motyw miłości jako natury człowieka

• miłość jest koniecznością („bieg bycia”), ale wymaga właściwego ukierunkowania.

Przesłanie

• prawdziwe spełnienie miłości nie jest możliwe w obrębie dóbr doczesnych; dopiero zwrócenie się ku Bogu jako „wiecznej piękności” uwalnia człowieka od lęku i iluzji, porządkując pragnienia oraz nadając sens miłości.