Sofokles – „Antygona”

Podstawowe informacje

Autor: Sofokles
Tytuł: „Antygona”
Rodzaj literacki: dramat
Gatunek: tragedia antyczna
Epoka: antyk (Grecja)
Miejsce akcji: Teby, przed pałacem królewskim i w jego okolicy
Czas akcji: jeden dzień (zasada jedności czasu), wydarzenia po wojnie braci (Eteokles i Polinejkes)
Tematyka: konflikt prawa boskiego i ludzkiego, władza i jej granice, bunt jednostki, odpowiedzialność, pycha (hybris) i kara, tragizm

Skrócona fabuła

Po śmierci braci Antygony w bratobójczym pojedynku nowy władca Teb, Kreon, pozwala pochować Eteokla jako obrońcę miasta, ale zakazuje pogrzebu Polinejkesa, uznanego za zdrajcę. Antygona uważa, że zakaz łamie prawa boskie, dlatego mimo groźby śmierci dokonuje symbolicznego pochówku brata. Zostaje schwytana i skazana: Kreon rozkazuje zamurować ją żywcem w grocie.

Syn Kreona, Hajmon (narzeczony Antygony), próbuje przekonać ojca do zmiany decyzji, ale bez skutku. Dopiero wróżbita Tyrezjasz ostrzega Kreona, że bogowie są oburzeni i spotka go kara. Kreon w końcu ustępuje, lecz za późno: Antygona popełnia samobójstwo, Hajmon również odbiera sobie życie, a potem samobójstwo popełnia także żona Kreona – Eurydyka. Kreon zostaje złamany, a tragedia kończy się morałem chóru: największą wartością jest rozum i szacunek dla bogów, a pycha prowadzi do klęski.

Plan wydarzeń

Antygona prosi Ismenę o pomoc w pochówku Polinejkesa – Ismena odmawia.
Kreon ogłasza zakaz grzebania Polinejkesa pod karą śmierci.
Strażnik informuje, że ktoś posypał ciało ziemią (pogrzeb symboliczny).
Antygona zostaje schwytana przy ponownym obrzędzie i przyznaje się do winy.
Kreon skazuje Antygonę; Ismena chce dzielić winę, Antygona odrzuca to.
Hajmon kłóci się z Kreonem, broni Antygony i ostrzega ojca.
Kreon decyduje: Antygona zostanie zamurowana żywcem.
Tyrezjasz przepowiada nieszczęście i gniew bogów.
Kreon spóźniony zmienia decyzję; znajduje Antygonę martwą.
Hajmon popełnia samobójstwo; Eurydyka także.
Kreon uznaje swoją winę; chór wygłasza morał.

Najważniejsi bohaterowie

Antygona – córka Edypa; odważna, wierna prawom boskim i rodzinnym; gotowa umrzeć za honor brata.
Kreon – król Teb; uparty, przekonany o absolutnej władzy prawa państwowego; jego pycha prowadzi do tragedii.
Ismena – siostra Antygony; ostrożna, boi się władzy, wybiera posłuszeństwo i życie.
Hajmon – syn Kreona, narzeczony Antygony; próbuje pogodzić racje i uratować ukochaną.
Tyrezjasz – ślepy wieszcz; ostrzega Kreona przed karą bogów.
Eurydyka – żona Kreona; po śmierci syna popełnia samobójstwo.
Chór – starcy tebańscy; komentują wydarzenia, wypowiadają morały i ogólne prawdy.

Konflikt tragiczny

W tragedii nie ma dobrego wyjścia – zderzają się dwie racje:

prawo boskie i rodzinne (Antygona: obowiązek pochówku zmarłego),
prawo państwowe i racja stanu (Kreon: posłuszeństwo rozkazom, kara dla zdrajcy).

Każdy wybór prowadzi do katastrofy: Antygona łamie prawo władcy, Kreon łamie (lub ignoruje) prawo bogów.

Problematyka i przesłanie

Granice władzy: państwo nie może stać ponad prawem boskim i moralnym.
Pycha (hybris) i kara: upór Kreona ściąga na niego nieszczęście.
Wierność wartościom: Antygona wybiera honor i sumienie, nawet za cenę życia.
Tragizm człowieka: bohaterowie działają w imię racji, ale skutki są niszczące.

Cechy tragedii antycznej w „Antygonie”

zasada trzech jedności: miejsce (Teby), czas (jeden dzień), akcja (spór o pochówek)
chór komentujący wydarzenia
konflikt tragiczny i katastrofa
hybris (pycha) i fatum / wyroki bogów
brak scen przemocy na oczach widza (o śmierciach informuje posłaniec)