William Szekspir – „Makbet”

Podstawowe informacje

Autor: William Szekspir
Tytuł: „Makbet”
Rodzaj literacki: dramat
Gatunek: tragedia (tragedia elżbietańska)
Epoka: renesans / barok wczesny (twórczość Szekspira)
Miejsce akcji: Szkocja (m.in. Forres, Inverness, Dunsinane), częściowo Anglia
Czas akcji: średniowieczna Szkocja (historycznie: XI w.); w utworze czas nie jest dokładnie datowany
Tematyka: żądza władzy, zbrodnia i kara, sumienie, mechanizmy tyranii, przeznaczenie vs wolna wola, rola zła

Streszczenie krótkie

Makbet, dzielny szkocki rycerz, wraca z wojny i spotyka trzy czarownice. Wiedźmy przepowiadają mu, że zostanie tanem Kawdoru, a potem królem. Pierwsza część przepowiedni spełnia się natychmiast – Makbet dostaje tytuł tana Kawdoru. W Makbecie rodzi się myśl o władzy. Jego żona, lady Makbet, popycha go do zbrodni: zabicia króla Dunkana, który gości w ich zamku.

Makbet morduje Dunkana i obejmuje tron. Aby utrzymać władzę, zaczyna zabijać kolejnych ludzi: najpierw przyjaciela Banko (by nie spełniła się przepowiednia o królach z jego rodu), potem rodzinę Makdufa. Król popada w paranoję, a lady Makbet – w obłęd i wyrzuty sumienia (lunatykowanie, „plama krwi”). Wrogowie Makbeta łączą siły wokół prawowitego następcy, Malkolma.

W finale armia Malkolma podchodzi pod zamek, niosąc gałęzie z lasu birnamskiego (spełnienie proroctwa). Makbet wierzy jeszcze w drugą przepowiednię: że nie zabije go nikt „zrodzony z kobiety”. Jednak Makduf okazuje się „wydarty z łona matki” (cesarskie cięcie) i zabija Makbeta. Malkolm zostaje królem, a tyrania upada.

Plan wydarzeń

Czarownice zapowiadają spotkanie z Makbetem.
Makbet i Banko słyszą przepowiednię (Kawdor, król; Banko – ojciec królów).
Makbet zostaje tanem Kawdoru – wiara w proroctwo rośnie.
Lady Makbet planuje morderstwo Dunkana.
Zabójstwo Dunkana; zrzucenie winy na strażników; ucieczka synów króla.
Makbet królem; rosną lęk i podejrzenia.
Zabójstwo Banka; ucieczka Fleance’a.
Uczta – Makbet widzi ducha Banka.
Makbet u czarownic: kolejne proroctwa (ostrzegać się Makdufa; „nikt zrodzony z kobiety”; las Birnam).
Rzeź rodziny Makdufa.
Lady Makbet popada w obłęd i umiera (samobójstwo).
Armia Malkolma idzie na Makbeta (gałęzie z Birnam).
Makduf zabija Makbeta; Malkolm królem.

Najważniejsi bohaterowie

Makbet – początkowo bohater wojenny, potem tyran; jego ambicja i strach uruchamiają spiralę zbrodni.
Lady Makbet – silna, bezwzględna w planowaniu morderstwa; później łamie się psychicznie przez poczucie winy.
Król Dunkan – dobry, łagodny władca; jego śmierć uruchamia chaos w państwie.
Banko – przyjaciel Makbeta; uosabia ostrożność i uczciwość; ginie, ale jego potomstwo ma rządzić.
Makduf – przeciwnik Makbeta, mściciel; ostatecznie zabija tyrana.
Malkolm – syn Dunkana, prawowity następca tronu; przywraca porządek.
Trzy czarownice i Hekate – siły zła, kuszą proroctwem i podsycają ambicję.

Czas i miejsce akcji

Szkocja: zamki, pola bitew, Dunsinane (twierdza Makbeta).
Anglia: schronienie Malkolma i Makdufa, organizacja wyprawy przeciw tyranowi.

Problematyka i przesłanie

Żądza władzy niszczy człowieka

Makbet zaczyna od jednej zbrodni, ale by utrzymać władzę, musi popełniać kolejne.

Zbrodnia rodzi strach i paranoję

Makbet rządzi terrorem, bo boi się utraty tronu.

Sumienie i kara

Kara jest psychiczna: wizje, bezsenność, obłęd. Lady Makbet nie może „zmyć krwi”.

Przeznaczenie czy wolna wola?

Proroctwa nie zmuszają do mordu – one kuszą. Makbet sam wybiera drogę, a czarownice tylko ją „podpowiadają”.

Upadek tyranii

Państwo odzyskuje ład dopiero, gdy tyran zostaje pokonany.