Streszczenia obowiązkowych lektur szkolnych dla szkoły podstawowej/Adam Mickiewicz – Świtezianka

Krótkie streszczenie fabuły

Nocą, przy świetle księżyca, nad brzegiem jeziora Świteź spotykają się dwoje młodych kochanków: strzelec i tajemnicza dziewczyna. On jest znany wszystkim – pilnuje okolicznych lasów. O niej nikt nic nie wie: skąd przychodzi, gdzie mieszka, kim są jej rodzice. Zjawia się i znika o tej samej porze, zawsze pod tym samym modrzewiem.

Mija lato, nadchodzi jesień. Strzelec ma dość nocnych czekan i namawia dziewczynę, by została z nim na stałe: zamieszka z nim w leśnej chacie, będą żyli z owoców i zwierzyny. Dziewczyna odmawia – mówi, że ojciec przestrzegał ją przed męską niewiernością. Chciałaby mu zaufać, ale boi się, że ją zdradzi. Strzelec pada na kolana i przysięga wieczną wierność. Ona ostrzega, że złamanie przysięgi zostanie surowo ukarane, po czym znika jak mgła. Gdy chłopak próbuje ją śledzić, rozpływa się bez śladu.

Wracając przez las, strzelec widzi, jak na wzburzonej tafli jeziora pojawia się wodna nimfa – niezwykle piękna dziewczyna w zwiewnych szatach. Zjawa pyta go, po co co noc krąży nad Świtezią i namawia, by zapomniał o „leśnej” ukochanej. Twierdzi, że tamta go zwodzi i śmieje się z niego po kryjomu. Kusi go obietnicą beztroskiego życia pod wodą, wśród lilii i wodnych zjaw.

Młodzieniec się waha – pamięta o przysiędze. Nimfa coraz śmielej go uwodzi, odsłaniając urodę i „bawiąc się” nim falami i wodnymi kroplami. W końcu strzelec ulega, łamie przysięgę i biegnie za nią po jeziorze. Gdy już chce chwycić jej dłonie i pocałować usta, wichura rozgania mgłę – i chłopak rozpoznaje w wodnej istocie swoją dawną dziewczynę.

To Świtezianka – nimfa jeziora. Przypomina mu o złożonej przysiędze i ogłasza wyrok: za krzywoprzysięstwo czeka go śmierć i kara po śmierci. Dusza strzelca przez tysiąc lat ma płonąć w drzewie (modrzewiu), które było świadkiem przyrzeczenia. Woda rozstępuje się pod jego stopami i wciąga go w głąb.

Od tej pory, według podania, w świetle księżyca nad Świtezią można dostrzec duchy: dziewczyna tańczy po tafli jeziora, a chłopak cierpi przywiązany do modrzewia – miejsca ich dawnych spotkań i niedotrzymanej przysięgi.

Plan wydarzeń

Nocne spotkania strzelca i tajemniczej dziewczyny nad Świtezią.
Propozycja strzelca: wspólne życie w leśnej chacie.
Nieufność dziewczyny, ostrzeżenie przed męską niewiernością.
Przysięga wierności złożona przez strzelca pod modrzewiem.
Zniknięcie dziewczyny, nieudana próba śledzenia jej drogi.
Pojawienie się wodnej nimfy na jeziorze, kuszenie strzelca.
Wahanie chłopca między przysięgą a pokusą.
Zdrada – bieg za nimfą po tafli jeziora.
Rozpoznanie w nimfie dawnej ukochanej – Świtezianki.
Ogłoszenie kary za złamanie przysięgi, zatonięcie strzelca.
Legenda o duchach kochanków nad jeziorem.

Bohaterowie

Strzelec

młody mężczyzna pilnujący okolicznych lasów,
kocha tajemniczą dziewczynę, ale okazuje się chwiejny i podatny na pokusy,
składa uroczystą przysięgę wierności, a potem ją łamie,
ponosi za to surową karę – ginie w jeziorze i cierpi jako duch.

Dziewczyna / Świtezianka

z początku występuje jako zwykła leśna dziewczyna,
naprawdę jest nimfą jeziora Świteź – duchem wodnym,
kocha strzelca, ale próbuje go też wypróbować,
ostrzega przed skutkami krzywoprzysięstwa,
po zdradzie wymierza sprawiedliwość: skazuje go na śmierć i karę po śmierci.

Jezioro Świteź i modrzew

tło wydarzeń, ale też „milczący świadkowie” przysięgi,
jezioro staje się narzędziem kary, modrzew – „więzieniem” duszy strzelca.

Gatunek, rodzaj, cechy utworu

Rodzaj literacki: liryka z elementami epiki i dramatu.
Gatunek: ballada romantyczna. Cechy ballady w „Świteziance”:
- połączenie liryczności (nastrojowe opisy, emocje) z opowieścią fabularną,
- obecność elementów fantastycznych (nimfa, duchy, kara po śmierci),
- ludowość – stylizowany język, wierzenia ludowe (rusałki, wodnice), podanie o jeziorze,
- morał – wyraźna przestroga moralna (kara za zdradę, krzywoprzysięstwo),
- tajemniczy nastrój nocnej, księżycowej scenerii.

Utwór pochodzi ze zbioru „Ballady i romanse” (1822) – to jeden z najważniejszych tekstów polskiego romantyzmu.

Czas i miejsce akcji

Miejsce: okolice jeziora Świteź (na Litwie, w romantycznym ujęciu – miejsce owiane legendami), pod modrzewiem nad brzegiem wody.
Czas: bliżej nieokreślony, „dawny”, bajkowo-legendarny; wydarzenia rozgrywają się nocą, przy świetle księżyca (co buduje nastrój tajemnicy).

Problematyka i motywy

Wierność i zdrada – podstawowy problem utworu; przysięga ma wartość świętą, jej złamanie pociąga za sobą konsekwencje.
Kara za krzywoprzysięstwo – ballada pokazuje, że los prędzej czy później dopadnie kłamcę i zdrajcę.
Miłość wystawiona na próbę – Świtezianka celowo kusi go w innej postaci, by sprawdzić, czy dotrzyma słowa.
Fantastyka i ludowe wierzenia – nimfy wodne, duchy, „żywa” natura są typowymi motywami romantycznymi.
Natura jako świadek i sędzia – jezioro i modrzew „pamiętają” przysięgę i biorą udział w wymierzeniu kary.
Nastrój tajemniczości – księżycowa noc, szum wody, zjawiska nadprzyrodzone budują klimat charakterystyczny dla romantyzmu