Streszczenia obowiązkowych lektur szkolnych dla szkoły podstawowej/Adam Mickiewicz – Pan Tadeusz. Księga XII

Krótkie streszczenie

W zamku Horeszków trwa wielka uczta z okazji przybycia wojsk napoleońskich oraz zaręczyn trzech par: Tadeusza i Zosi, Asesora i Tekli Hreczeszanki oraz Rejenta i Telimeny. Nad porządkiem w sali czuwa Wojski, który usadza gości zgodnie z rangą i obyczajem. Na zamku podawane są kolejne dania, a Wojski opowiada przy okazji historię obrazków na porcelanowej zastawie (sceny z obrad polskiego sejmu).

Tymczasem Sędzia wychodzi na dziedziniec, gdzie osobno bawią się chłopi. Zgodnie ze starym zwyczajem służą im przy stole nowi dziedzice – Tadeusz i Zosia. To podkreśla ich więź z poddanymi.

Do Soplicowa przybywa Maciej Dobrzyński – Kurek na kościele, na czele tej samej szlachty zaściankowej, która brała udział w zajazdach. Sędzia serdecznie go wita i zaprasza na biesiadę. Generał Dąbrowski rozpoznaje w Maćku dawnego żołnierza Kościuszki. Interesuje się też słynnym „Scyzorykiem”, więc zjawia się Gerwazy, pokazuje mu swój rapier i przekazuje go generałowi Kniaziewiczowi.

Dąbrowski dziwi się, że Maciej nie cieszy się jak inni. Ten wyjaśnia, że Polacy nie powinni ślepo liczyć na Napoleona, bo Polska potrzebuje przede wszystkim własnego wodza i własnego wojska. Młodzież oburza się jego sceptycyzmem, ale Sędzia przerywa spór, ogłaszając wejście ostatniej pary narzeczonych.

Pojawiają się Rejent i Telimena. On ubrany jest według najnowszej mody francuskiej – taki strój wymogła na nim Telimena w intercyzie. Widząc to, Maciej oburza się na „zniewieściały” ubiór, wsiada na konia i wraca do swojego zaścianka. Oburzony jest też Hrabia, który ma za złe Telimenie, że wychodzi za mąż za Rejenta, mimo że on nosił przy mundurze jej wstążkę jako znak wierności. Gdy Telimena pyta go wprost, czy sam chce stanąć z nią do ślubu, Hrabia nie potrafi się zdecydować i w końcu z rezygnacją odchodzi, kierując uwagę ku Podkomorzance.

W tym czasie Tadeusz rozmawia z Zosią o ważnej sprawie: chce nadać wolność chłopom w Soplicowie – znieść pańszczyznę i oddać im ziemię w dzierżawę. Podkreśla, że walczą o wolność ojczyzny, więc i włościanie powinni być wolni. Wie jednak, że część majątku należy do Zosi, dlatego pyta ją o zdanie. Zosia zgadza się bez wahania: zapowiada, że nauczy się gospodarowania, a najważniejsze jest dla niej dobro ludzi.

Gerwazy sprzeciwia się – proponuje raczej nadać chłopom szlachectwo i herb Horeszków, ale młodzi pozostają przy swoim. Na prośbę Sędziego ksiądz pleban ogłasza uroczyście decyzję Tadeusza i Zosi. Chłopi z entuzjazmem wiwatują, dziękując młodym dziedzicom.

Następnie cała uwaga skupia się na Jankielu – słynnym cymbaliście. Żyd początkowo odmawia gry, lecz ulega, gdy przypomina mu o obietnicy sama Zosia (obiecał wystąpić na jej weselu). Jego koncert to muzyczna opowieść o losach Polski: radosny motyw Konstytucji 3 maja, nagły zgrzyt – zdrada Targowicy, potem smutne nuty o niedoli żołnierzy, na końcu dźwięki „Mazurka Dąbrowskiego”. Słuchacze są wzruszeni, a generał Dąbrowski osobiście dziękuje Jankielowi.

Po koncercie Podkomorzy daje znak do rozpoczęcia poloneza. Prowadzi pierwszy taniec z Zosią; za nimi idą kolejne pary: Sędzia z Podkomorzyną, Hrabia, Telimena, Tadeusz i inni. Zosia w trakcie tańca szybko staje się najbardziej rozchwytywaną partnerką, ale w końcu wraca do Tadeusza. Wieczór upływa na radosnej zabawie. Jedynym smutnym jest kapral Sak Dobrzyński, skrycie zakochany w Zosi.

Na końcu narrator ujawnia się, mówiąc, że był w Soplicowie, „miód i wino pił”, co ma nadać opowieści pozór prawdziwych wspomnień. Całość kończy się obrazem zgody, radości i nadziei na lepszą przyszłość oraz przesłaniem: „Kochajmy się”.

Plan wydarzeń

Uczta na zamku – Wojski rozsadza gości, opowiada o serwisie z motywami sejmowymi.
Sędzia wychodzi na dziedziniec, gdzie Tadeusz i Zosia usługują chłopom.
Przybycie Maćka Dobrzyńskiego (Kurkiem na kościele) i szlachty zaściankowej.
Rozmowa Maćka z generałem Dąbrowskim; przekazanie „Scyzoryka” Kniaziewiczowi.
Sceptycyzm Maćka wobec ślepej wiary w Napoleona.
Wejście trzeciej pary narzeczonych – Rejenta i Telimeny w modnym stroju.
Oburzenie Maćka i jego wyjazd; żal Hrabiego i jego zerwanie z Telimeną.
Rozmowa Tadeusza z Zosią o uwłaszczeniu chłopów; zgoda Zosi, sprzeciw Gerwazego.
Ogłoszenie przez księdza plebana decyzji o nadaniu wolności włościanom – radość chłopów.
Prośby o występ Jankiela, jego koncert o dziejach Polski (Konstytucja 3 maja, Targowica, niedola żołnierzy, Mazurek Dąbrowskiego).
Podziękowania generała, sygnał do poloneza.
Polonez prowadzony przez Podkomorzego i Zosię; wspólny taniec wszystkich.
Wieczorna zabawa, smutek kaprala Saka, zakończenie opowieści słowami narratora.

Najważniejsi bohaterowie księgi XII

Tadeusz Soplica – tytułowy bohater, młody szlachcic, narzeczony Zosi; razem z nią uwłaszcza chłopów.
Zosia Horeszkówna – wnuczka Stolnika, przyszła dziedziczka Soplicowa; zgadza się oddać włościanom ziemię.
Sędzia Soplica – stryj Tadeusza, gospodarz Soplicowa, dba o zgodę i porządek.
Wojski Hreczecha – mistrz obyczaju, zarządza biesiadą, opowiada, organizuje.
Maciej Dobrzyński (Kurek na kościele) – przywódca szlachty zaściankowej, sceptyczny wobec Napoleona; zwolennik samodzielności Polski.
Gerwazy Rębajło – dawny klucznik Horeszków; chciałby nadać chłopom szlachectwo, ale ustępuje woli młodych.
Hrabia – dziedzic Horeszków, teraz oficer; zrywa z Telimeną, kieruje uwagę ku Podkomorzance.
Telimena – narzeczona Rejenta, miłośniczka mody; jej związek z Hrabią definitywnie się kończy.
Rejent i Asesor – dotychczas skłóceni, teraz już pogodzeni, należą do „par małżeńskich”.
Tekla Hreczeszanka – narzeczona Asesora, córka Wojskiego.
Generał Jan Henryk Dąbrowski i generał Karol Kniaziewicz – polscy dowódcy u boku Napoleona.
Jankiel – żydowski karczmarz, wybitny cymbalista, patriota, którego koncert streszcza losy Polski.
Kapral Sak Dobrzyński – szlachcic z rodu Dobrzyńskich, nieszczęśliwie zakochany w Zosi.

5. Czas i miejsce akcji

Czas: lato 1812 roku, w czasie wyprawy Napoleona na Rosję.
Miejsce:
- zamek Horeszków – miejsce uczty, koncertu Jankiela i poloneza,
- Soplicowo – dziedziniec, gdzie ogłaszane jest uwłaszczenie chłopów.

Problematyka i znaczenie tytułu

Pojednanie i zgoda – między rodami (Soplicowie–Horeszkowie), między szlachtą a chłopami, między skłóconymi sąsiadami.
Reforma społeczna – uwłaszczenie chłopów przez Tadeusza i Zosię, odejście od dawnej pańszczyzny.
Patriotyzm i pamięć historyczna – koncert Jankiela, który przypomina dzieje Polski od Konstytucji 3 maja po Legiony i „Mazurka Dąbrowskiego”.
Tradycja narodowa – polonez, strój, obyczaje szlacheckie.
Krytyka ślepej wiary w cudze potęgi – słowa Maćka o potrzebie własnego wodza i własnego wojska.