Streszczenia obowiązkowych lektur szkolnych dla szkoły podstawowej/Aleksander Fredro – Zemsta

Streszczenie

Cześnik Raptusiewicz planuje małżeństwo z bogatą wdową Podstoliną, która mieszka w tym samym zamku co ona i jego bratanica Klara. Liczy przy tym na jej posag i majątek. Pomaga mu w tym samochwała i tchórzliwy „rycerz” Papkin, który ma pośredniczyć w zalotach oraz straszyć Rejenta.

Cześnik i Rejent od dawna się nienawidzą. Spór wybucha na nowo, gdy Rejent każe naprawić mur graniczny między częściami zamku. Cześnik uznaje to za zamach na swoje prawa i wysyła Papkina, żeby przeszkodził robotnikom. Dochodzi do kłótni, wzajemnych obelg i gróźb pojedynku.

Tymczasem w ogrodzie potajemnie spotykają się Klara i Wacław. Wacław to syn Rejenta, ale udaje „komisarza”. Młodzi szczerze się kochają, jednak konflikt ich rodzin utrudnia związek.

Papkin przypadkiem „łapie” Wacława jako jeńca i przyprowadza go do Cześnika. Ten jednak nie widzi sensu trzymania go w niewoli i zamierza go wypuścić. Wacław, pragnąc być blisko Klary, prosi, by mu pozwolono zostać. Za łapówkę (sakiewkę z pieniędzmi) przekonuje Papkina, żeby go nie zdradzał i wziął do „służby”.

Klara i Wacław knują plan: jeśli Podstolina będzie przychylna Wacławowi, ten łatwo zostanie w zamku. Gdy Wacław spotyka się z Podstoliną, okazuje się, że już kiedyś się znali – podawał się przed nią za księcia i obiecywał jej miłość. Teraz musi jej przyznać, że wtedy kłamał i że naprawdę kocha Klarę. Podstolina, urażona, ale sprytna, decyduje się jednak porzucić Cześnika i na nowo wydać się za Wacława, gdyż Rejent proponuje jej korzystną intercyzę.

Rejent spisuje zeznania mularzy, by zaskarżyć Cześnika za pobicie robotników i próbę postrzelenia sąsiada. Papkin na rozkaz Cześnika wyzywa Rejenta na pojedynek, jednak ten odpowiada wymijająco i wspomina o planowanym ślubie Cześnika. Dzięki podsłuchanej rozmowie Papkin dowiaduje się, że Rejent chce związać Podstolinę z Wacławem.

Sprawa komplikuje się, gdy Cześnik odkrywa, że „komisarz” to w istocie Wacław, syn Rejenta. Rozwścieczony, w akcie zemsty postanawia ożenić Klarę z Wacławem – tak, aby Rejent stracił i syna, i narzeczoną dla niego. Młodzi są zachwyceni takim obrotem sprawy.

W kaplicy odbywa się ślub Klary i Wacława. Gdy Rejent się o tym dowiaduje, jest przerażony. Cześnik oznajmia mu, że są „kwita”: Rejent zabrał mu Podstolinę, on – jego syna. Ostatecznie wychodzi na jaw, że majątek Podstoliny i tak miał przypaść Klarze (zgodnie z dawną umową), więc w praktyce wygrywa Klara z Wacławem.

Podstolina zgadza się na nowy układ, bierze od Rejenta odszkodowanie za zerwanie umowy małżeńskiej, a Klara i Wacław zyskują zgodę obu stron. Na koniec Cześnik i Rejent godzą się, a zemsta Cześnika zamienia się w szczęśliwe małżeństwo młodych i ogólną zgodę.

Najważniejsi bohaterowie

Cześnik Maciej Raptusiewicz

szlachcic, współwłaściciel zamku, opiekun Klary,
porywczy, hałaśliwy, skłonny do awantur, ale w gruncie rzeczy prostolinijny i niepozbawiony dobrego serca,
marzy o małżeństwie z Podstoliną (głównie dla majątku),
planuje zemstę na Rejencie, ale ostatecznie sam przyczynia się do szczęśliwego finału.

Rejent Milczek

drugi współwłaściciel zamku, ojciec Wacława,
na pozór cichy, pokorny („milczek”), w rzeczywistości chytry i wyrachowany,
lubi procesy, pisma, pozwy; knuje przeciw Cześnikowi,
chce ożenić syna z Podstoliną, by przejąć jej majątek.

Klara

bratanica Cześnika (w praktyce jego wychowanka),
młoda, piękna, zaradna, rozsądna,
kocha Wacława, ale jest dumna i nie zgodzi się na małżeństwo „w niesławie” (ucieczkę),
dzięki jej posagowi i fortelom powieść kończy się dobrze.

Wacław

syn Rejenta, kochanek Klary,
romantyczny, uczuciowy, gotów sprzeciwić się ojcu dla miłości,
był wcześniejszym adoratorem Podstoliny (pod fałszywym tytułem księcia), co wraca w akcie III,
poślubiając Klarę, jednoczy zwaśnione rody.

Podstolina (Hanna Czepiersińska)

bogata wdowa, zmieniająca mężów w zależności od korzyści,
gotowa wyjść za Cześnika, potem szybko przechodzi na stronę Rejenta i Wacława, gdy widzi finansowy zysk,
sprytna, interesowna, ale nie zła do końca – zgadza się na układ z Klarą.

Papkin

ubogi szlachcic, samochwał, tchórz, sługa Cześnika,
wiecznie opowiada o swoich „bohaterskich czynach”, choć w rzeczywistości boi się własnego cienia,
zabawna postać komiczna: uwielbia dobre jedzenie i wino, wzdycha do Klary, pisze groteskowy testament,
mimo wad, w kluczowym momencie pomaga młodym (nie zdradza ich).

Dyndalski

sługa Cześnika, spokojny, powolny,
często jest głosem rozsądku i „adresatem” wybuchów Cześnika,
pomaga w pisaniu listu „miłosnego” do Wacława.

Śmigalski, Perełka, mularze, Rózia

postaci epizodyczne, służące ukazaniu codzienności na zamku i konfliktu obu stron.

Czas i miejsce akcji

Czas akcji:
- brak dokładnej daty; realia wskazują na XVIII / pocz. XIX wieku (schyłek dawnej Polski szlacheckiej),
- wydarzenia dzieją się w ciągu kilku dni.
Miejsce akcji:
- głównie stary zamek na prowincji, podzielony między dwóch współwłaścicieli (Cześnika i Rejenta),
- dziedziniec, mury, pokoje, ogród (altana, miejsce spotkań Klary i Wacława).

Gatunek i budowa utworu

Rodzaj literacki: dramat
Gatunek: komedia obyczajowa (komedia szlachecka)
- utwór sceniczny, podzielony na 4 akty,
- pisany wierszem (13-zgłoskowiec),
- zawiera wiele dialogów, monologów, scen komicznych, nieporozumień, przebieranek.

Cechy komedii:

komizm postaci (Papkin, Cześnik, Rejent),
komizm sytuacyjny (nieporozumienia, podsłuchane rozmowy, „trucizna” Papkina),
komizm językowy (charakterystyczne powiedzonka, przechwałki, stylizacje mowy).

Problematyka

Spór i pojednanie – konflikt Cześnika i Rejenta (o mur, władzę, dumę), który zostaje rozwiązany dopiero dzięki miłości młodych.
Miłość i interes – Klara i Wacław kochają się szczerze, Podstolina wybiera partnerów według zysków, Cześnik i Rejent też myślą głównie o majątku.
Świat szlachecki ośmieszony – Fredro karykaturalnie pokazuje wady szlachty: pieniactwo, kłótliwość, pychę, skłonność do procesów, bałwochwalczy stosunek do „honoru”.
Rola intrygi i przypadku – liczne sprzeczne plany, podsłuchy, zmiany stron; ostatecznie przypadek i spryt młodych prowadzą do szczęśliwego końca.
Hipokryzja i dwulicowość – Rejent udaje pobożnego, pokornego, a knuje intrygi; Papkin udaje bohatera, a jest tchórzem; Podstolina zmienia front zależnie od korzyści.