Streszczenia obowiązkowych lektur szkolnych dla szkoły podstawowej/Charles Dickens – Opowieść wigilijna

Streszczenie

Głównym bohaterem jest Ebenezer Scrooge – stary, zgorzkniały skąpiec, który myśli wyłącznie o pieniądzach. Nie lubi ludzi, gardzi biednymi, nie znosi świąt Bożego Narodzenia i żyje samotnie. Jest współwłaścicielem firmy handlowej „Scrooge i Marley”. Jego dawny wspólnik, Jacob Marley, nie żyje już od siedmiu lat.

W wigilię Bożego Narodzenia Scrooge siedzi do późna w kantorku, zmuszając swojego ubogiego pracownika, Boba Cratchita, do pracy w zimnie, przy ledwie żarzącym się węglu. Do starca przychodzi siostrzeniec Fred, który składa mu świąteczne życzenia i zaprasza na wigilijny obiad. Scrooge wyśmiewa święta jako „bzdurę”, odrzuca zaproszenie i szydzi z optymizmu siostrzeńca. Potem pojawia się dwóch panów zbierających datki dla biednych. Scrooge brutalnie odmawia, tłumacząc, że biedni mają iść do więzień i domów pracy, a ci najsłabsi „niech lepiej umrą, bo jest przeludnienie”.

Wieczorem Scrooge wraca do mieszkania, które kiedyś należało do Marleya. W ciemnym domu dzieją się dziwne rzeczy: na kołatce od drzwi widzi twarz zmarłego wspólnika, słyszy brzęk łańcuchów. W końcu ukazuje mu się Duch Marleya, spętany ciężkim łańcuchem złożonym z kasetek na pieniądze, ksiąg rachunkowych, kłódek i kluczy. Marley wyjaśnia, że za życia myślał tylko o interesach i teraz jest skazany na wieczne błąkanie się po świecie. Ostrzega Scrooge’a, że on sam tworzy jeszcze cięższy łańcuch swoją chciwością. Mówi mu też, że ma jeszcze szansę się zmienić – tej nocy i dwóch kolejnych nawiedzą go trzy duchy Bożego Narodzenia.

Duch Wigilijnej Przeszłości

Pierwszy ukazuje się Duch Wigilijnej Przeszłości – istota przypominająca jednocześnie dziecko i starca, z jasnymi włosami i światłem bijącym z głowy. Zabiera Scrooge’a w podróż do jego własnej przeszłości.

Najpierw widzą szkołę na wsi, gdzie młody Ebenezer w Wigilię zostaje sam, bo ojciec nie zabiera go do domu. Chłopcu towarzyszą jedynie wyobrażeni bohaterowie z przeczytanych książek. Scrooge wzrusza się na wspomnienie własnej samotności. Potem widzi, jak jego młodsza siostra Fan przyjeżdża po niego z wiadomością, że ojciec złagodniał i pozwala mu wrócić do domu. Duch przypomina, że Fan wcześnie zmarła, zostawiając syna – to właśnie Fred, siostrzeniec Scrooge’a.

Następnie przenoszą się do hurtowni, gdzie młody Scrooge był terminatorem u Fezziwiga. Widzą pełną radości wigilijną zabawę z tańcami, muzyką i poczęstunkiem. Fezziwig niewielkim kosztem sprawił pracownikom ogromną przyjemność. Scrooge przyznaje, że szef potrafił „dać szczęście tak, jakby kosztowało fortunę”.

Kolejna scena pokazuje młodego Scrooge’a z narzeczoną Belle. Dziewczyna z żalem zrywa zaręczyny, bo widzi, że Ebenezer pokochał pieniądze bardziej niż ją. W ostatnim obrazie Scrooge ogląda Belle już jako żonę innego mężczyzny, otoczoną gromadką dzieci, w szczęśliwym domu. Rozumie, że mógł mieć podobne życie, ale sam je zmarnował. Nie wytrzymuje tego widoku i prosi, by duch zniknął. Budzi się w swoim łóżku.

Duch Tegorocznego Bożego Narodzenia

Drugi duch pojawia się jako wielki, wesoły olbrzym w zielonej szacie, otoczony mnóstwem świątecznych potraw i ozdób. To Duch Tegorocznego Bożego Narodzenia. Zabiera Scrooge’a na spacer po mieście. Widać radosny gwar, ludzi kupujących jedzenie na święta, uśmiechy, życzliwość.

Duch odwiedza z nim dom Boba Cratchita. Rodzina jest biedna, dzieci mają stare, pocerowane ubrania, ale atmosfera w domu jest pełna miłości. Szczególnie wyróżnia się mały Tim – kaleki chłopiec o chorej nodze, poruszający się o kulach. Jest bardzo pogodny, wzrusza ojca i rodzeństwo swoim dobrym sercem. Na stole pojawia się skromna, ale upragniona gęś i mały pudding. Mimo biedy wszyscy są szczęśliwi. Bob wznosi nawet toast za zdrowie Scrooge’a, którego żona szczerze nie cierpi. Duch ostrzega, że jeśli nic się nie zmieni, Tim nie dożyje kolejnych świąt.

Potem duch pokazuje, że święta obchodzą nawet górnicy w chatce na pustkowiu, latarnicy w odosobnionej latarni i marynarze na statku – mimo trudnych warunków pamiętają o Bożym Narodzeniu.

Na końcu odwiedzają dom Freda, siostrzeńca Scrooge’a. Panuje tam wesoła atmosfera, goście żartują nawet z ponurego wuja, ale Fred broni go, współczuje mu samotności i co roku wysyła zaproszenie na święta. Po kolacji wszyscy grają w zgadywanki i śmieją się, a Scrooge – choć niewidzialny – bawi się razem z nimi.

Kiedy noc się kończy, duch nagle zaczyna gwałtownie się starzeć. Spod jego płaszcza wychodzą dwoje wynędzniałych dzieci – Chłopiec „Ignorancja” i Dziewczynka „Nędza”. Symbolizują skutki egoizmu bogatych i złej organizacji społeczeństwa. Duch ostrzega, że jeśli ludzie się nimi nie zajmą, zginą wszyscy. Po chwili znika.

Duch Przyszłych Wigilii

Trzeci duch to milcząca, zakapturzona postać – Duch Wigilii Przyszłych Lat. Przypomina ponury cień Śmierci. Nic nie mówi, tylko wskazuje drogę.

Najpierw pokazuje Scrooge’owi kilku biznesmenów na giełdzie, którzy obojętnie rozmawiają o śmierci jakiegoś „starego skąpca”. Nikt go nie żałuje, raczej żartują, że pójdą na pogrzeb tylko dla darmowego obiadu.

W brudnej części miasta Scrooge widzi, jak służąca, praczka i grabarz przynoszą do handlarza starzyzną rzeczy skradzione z domu zmarłego: pościel, ubrania, zasłony z łóżka, nawet koszulę, w którą był ubrany do trumny. Śmieją się, że „za życia był skąpy, to i po śmierci się nie obrazi”. Scrooge jest przerażony brakiem szacunku dla zmarłego, ale jeszcze nie rozumie, że chodzi o niego.

Duch prowadzi go do pokoju, gdzie na łóżku przykrytym prześcieradłem leży nieodkryte ciało. Scrooge nie ma odwagi podnieść tkaniny i spojrzeć na twarz nieboszczyka. Błaga ducha, by pokazał mu chociaż jedną osobę, która żałuje tej śmierci.

Wtedy widzą ubogą parę małżonków, którzy dłużyli u zmarłego pieniądze. Okazuje się, że jego zgon przynosi im ulgę, bo dzięki temu zyskują czas na spłatę długu. To raczej ulga niż żal.

Na prośbę Scrooge’a, by zobaczyć prawdziwy smutek po czyjejś śmierci, duch zabiera go ponownie do domu Cratchitów. Tam wszyscy milczą, a Bob wraca z cmentarza. Okazuje się, że mały Tim nie żyje. Rodzina bardzo cierpi, ale stara się trzymać razem. Scrooge jest wstrząśnięty.

Wreszcie duch prowadzi go na cmentarz i wskazuje zaniedbany grób z wyrytym nazwiskiem: „Ebenezer Scrooge”. Bohater z przerażeniem rozumie, że skąpy, nielubiany zmarły to on sam – jeśli nie zmieni swojego życia. Błaga ducha o szansę, obiecuje, że odmieni swoje postępowanie. Postać rozpływa się, a Scrooge budzi się we własnym łóżku.

Przemiana Scrooge’a

Scrooge odkrywa, że jest Boże Narodzenie, a więc wszystko, co zobaczył, wydarzyło się w jedną noc i ma jeszcze czas, by wszystko naprawić. Ogarnia go ogromna radość. Wysyła chłopca po największego indyka ze sklepu i anonimowo każe dostarczyć go do domu Cratchitów. Spotkanym ludziom życzy „Wesołych Świąt”, wrzuca pieniądze do puszki dobroczynnej organizacji, przeprasza.

Odwiedza też Freda i pierwszy raz w życiu przyjmuje zaproszenie na świąteczny obiad. Zostaje serdecznie przyjęty.

Następnego dnia udaje „starego siebie” i udaje, że jest wściekły na Boba za spóźnienie. Po chwili zdradza, że żartował – daje mu podwyżkę, obiecuje pomoc jego rodzinie, kupuje dodatkowy węgiel do ogrzania biura. Od tego dnia staje się drugim ojcem dla małego Tima (który żyje i zdrowieje), pomaga potrzebującym i naprawdę obchodzi Boże Narodzenie. Miasto dziwi się jego przemianie, niektórzy się śmieją, ale Scrooge się tym nie przejmuje. Dotrzymuje obietnicy: w jego sercu zawsze żyją duchy przeszłej, obecnej i przyszłej Wigilii.

Plan wydarzeń

Przedstawienie Scrooge’a i informacji o śmierci Marleya.
Wigilia w kantorze – wizyta siostrzeńca, odmowa datku dla biednych, oziębłość wobec Boba.
Noc w domu – pojawienie się Ducha Marleya i zapowiedź trzech duchów.
Wizyta Ducha Wigilijnej Przeszłości:
- samotne dzieciństwo Scrooge’a,
- siostra Fan,
- wesoła Wigilia u Fezziwiga,
- zerwane zaręczyny z Belle,
- szczęśliwa rodzina Belle.
Wizyta Ducha Tegorocznego Bożego Narodzenia:
- świąteczna atmosfera w mieście,
- Wigilia u rodziny Cratchitów,
- święta górników, latarników, marynarzy,
- Wigilia u siostrzeńca Freda,
- dzieci „Ignorancja” i „Nędza”.
Wizyta Ducha Wigilii Przyszłych Lat:
- rozmowy biznesmenów o śmierci skąpca,
- kradzież majątku zmarłego przez służbę,
- radość dłużników po śmierci wierzyciela,
- śmierć małego Tima,
- grób Ebenezera Scrooge’a na cmentarzu.
Zrozumienie błędów, prośba Scrooge’a o drugą szansę.
Przebudzenie w Boże Narodzenie i radość z możliwości zmiany.
Pomoc dla Cratchitów (indyk), hojna jałmużna, wizyta u Freda.
Zmiana podejścia do Boba – podwyżka, opieka nad Timem.
Nowe życie Scrooge’a – serdeczność, dobroczynność, prawdziwe przeżywanie świąt.

Charakterystyka bohaterów

Ebenezer Scrooge

na początku: skąpy, zimny emocjonalnie, nieprzyjemny, samotny, nie lubi świąt ani ludzi,
gardzi biednymi, interesują go tylko pieniądze,
po spotkaniu z duchami przechodzi głęboką przemianę:
- uczy się współczucia i wdzięczności,
- staje się hojny, wesoły, otwarty na ludzi,
- naprawia relacje z rodziną i pracownikiem.

Jacob Marley

zmarły wspólnik Scrooge’a,
za życia równie skąpy i bezduszny,
po śmierci błąka się jako duch z ciężkim łańcuchem,
ostrzega Scrooge’a i daje mu szansę na zmianę.

Duch Wigilijnej Przeszłości

przypomina jednocześnie dziecko i starca, z jasnym światłem nad głową,
pokazuje Scrooge’owi jego własne przeżycia z dawnych lat,
uświadamia mu, gdzie zaczął się jego egoizm i co stracił.

Duch Tegorocznego Bożego Narodzenia

wesoły, olbrzymi mężczyzna w zielonej szacie, otoczony jedzeniem i ozdobami,
pokazuje, jak ludzie przeżywają święta tu i teraz,
zwraca uwagę na radość biednych, siłę rodziny, potrzebę dzielenia się.

Duch Wigilii Przyszłych Lat

milczący, zakapturzony, budzący lęk – jak personifikacja Śmierci,
pokazuje, do czego doprowadzi życie Scrooge’a, jeśli się nie zmieni,
obrazy jego śmierci są ostrzeżeniem i wstrząsem.

Bob Cratchit

ubogi kancelista Scrooge’a,
pracowity, cierpliwy, łagodny,
kocha rodzinę, zwłaszcza małego Tima,
mimo złego traktowania nie żywi nienawiści do Scrooge’a, modli się za niego.

Mały Tim (Tiny Tim)

najmłodszy, chory syn Boba,
symbol niewinności i dobra, mimo kalectwa jest pogodny,
w wizji przyszłości umiera, jeśli nikt mu nie pomoże; po przemianie Scrooge’a – żyje.

Fred

siostrzeniec Scrooge’a, syn ukochanej siostry Fan,
wesoły, życzliwy, wierzy w dobro świąt,
mimo odrzucenia przez wuja co roku go zaprasza i dobrze mu życzy.

Fezziwig

dawny pracodawca młodego Scrooge’a,
dobry, radosny kupiec,
traktuje pracowników po ludzku, organizuje zabawy,
wzór, że nawet niewielkim kosztem można dać innym dużo szczęścia.

Czas i miejsce akcji

Czas akcji: XIX wiek, głównie wigilia i Boże Narodzenie, dodatkowo podróże w przeszłość i przyszłość.
Miejsce akcji: Londyn – kantor Scrooge’a, jego mieszkanie, biedne dzielnice, dom Cratchitów, dom Freda, różne miejsca odwiedzane podczas wędrówek z duchami.

Geneza utworu i gatunek

„Opowieść wigilijna” („A Christmas Carol”) została napisana przez Charlesa Dickensa i wydana w 1843 roku.
Dickens chciał zwrócić uwagę społeczeństwa na biedę i niesprawiedliwość społeczną w Anglii epoki przemysłowej, a jednocześnie pokazać duchowe znaczenie Bożego Narodzenia.
Książka od razu stała się ogromnym sukcesem i do dziś jest jedną z najbardziej znanych historii świątecznych.

Gatunek:

opowieść wigilijna – odmiana powiastki moralistycznej z elementami fantastyki i baśni,
krótka powieść (nowela / powiastka) o charakterze obyczajowym i dydaktycznym,
zawiera elementy grozy (duchy, wizje), ale prowadzi do pozytywnego, krzepiącego zakończenia.

Problematyka

Skąpstwo i egoizm – pokazane jako źródło samotności i moralnego upadku (Scrooge).
Przemiana wewnętrzna – człowiek może się zmienić, jeśli naprawdę zrozumie swoje błędy i zechce je naprawić.
Bieda i niesprawiedliwość społeczna – rodzina Cratchitów i inne postaci ukazują trudny los ubogich w XIX-wiecznym mieście.
Rodzina i miłość – prawdziwą wartość stanowią więzi rodzinne i serdeczność (Cratchitowie, Fred i jego żona, dawny dom Fezziwiga).
Sens Bożego Narodzenia – nie chodzi o zewnętrzny przepych, ale o dobroć, przebaczenie, dzielenie się z potrzebującymi.
Czas (przeszłość–teraźniejszość–przyszłość) – trzy duchy pokazują, jak nasze dziś wpływa na jutro i jak decyzje z przeszłości kształtują naszą osobowość.
Odpowiedzialność za innych – bogaci i wpływowi mają moralny obowiązek pomagać słabszym.