Jan Kochanowski – Pieśń V (inc. Kto ma swego chleba)

Podstawowe informacje

Autor: Jan Kochanowski
Utwór: „Pieśń V” (Księgi pierwsze)
Rodzaj literacki: liryka
Gatunek: pieśń (dydaktyczno-filozoficzna, moralna)
Epoka: renesans
Tematyka: umiar, chciwość, marność bogactwa, prawdziwe panowanie nad sobą, nieuchronność śmierci

Skrócona treść

Podmiot liryczny tłumaczy, że człowiek, który ma tyle „swego chleba”, ile potrzebuje do życia, nie musi zabiegać o wielkie dochody, majątki i władzę. Prawdziwym „panem” jest ten, kto umie poprzestać na swoim. Kto wciąż szuka więcej, pokazuje, że ciągle mu mało.

Poeta podkreśla, że prawdziwą wielkością jest pokonanie własnej chciwości. To trudniejsze niż wielkie wojny i podboje. Jako przykład podaje króla macedońskiego (Aleksandra Wielkiego): zdobył ogrom świata, ale nadal uważał, że to za mało.

Następnie autor wyjaśnia, że ani zbroja, ani władza, ani bogactwo nie uleczą serca z lęku i trosk. Śmierć i tak dopada wszystkich jednakowo – bogatych tak samo jak biednych, i nie da się jej „przekupić” nawet długami czy majątkiem.

Na końcu mówi gorzko: mimo tego ludzie wciąż gromadzą złoto, bo łakomemu zawsze mało. Po śmierci wszystko zostaje i trafia do kogoś innego, a spadkobiercy mogą roztrwonić to, o co właściciel tak się martwił (symbolicznie: potomek „winem będzie zamaczał konie”).

Osoby mówiące

W pieśni nie ma postaci jak w opowiadaniu, ale warto wskazać:

Podmiot liryczny – moralista, naucza o umiarze i krytykuje chciwość.
Adresat („ty”, „panie”) – człowiek bogaty/łakomy, który gromadzi majątek.
Aleksander Macedoński (król macedoński) – przykład nienasycenia mimo wielkich zdobyczy.
Śmierć – uosobiona siła, która „za gardło chwyta” wszystkich bez wyjątku.
Potomek/spadkobierca – symbol tego, że cudzy trud łatwo się marnuje.

Sens i interpretacja

Prawdziwe „panowanie” to panowanie nad sobą

Ten jest naprawdę wielki, kto opanował chciwość i potrafi poprzestać na tym, co ma.

Chciwość jest nienasycona

Nawet ogromny majątek nie daje poczucia „dość” – łakomemu zawsze mało.

Bogactwo nie daje spokoju

Skarby nie usuwają trosk, lęku ani nie leczą „serca” (czyli psychiki i sumienia).

Śmierć wyrównuje wszystkich

Bogacz i sługa są wobec śmierci równi; nie da się jej uniknąć ani wykupić.

Marność gromadzenia

Po śmierci wszystko zostaje, często trafia do obcych albo do potomków, którzy mogą to roztrwonić.

Motywy i hasła do zapamiętania

umiar, poprzestawanie na swoim
krytyka chciwości / materializmu
Aleksander Wielki jako symbol nienasycenia
śmierć nie wybiera – bogaty jak biedny
marność dóbr doczesnych (vanitas)

Środki stylistyczne

Apostrofa/zwrot do adresata („panie”)
Uosobienie śmierci („za gardło chwyta”)
Porównania i kontrasty (bogaty pan ↔ prosty sługa)
Przykład historyczny (król macedoński) jako argument