Jan Kochanowski – „Pieśń XXV (inc. Czego chcesz od nas Panie)

Podstawowe informacje

Autor: Jan Kochanowski
Utwór: Pieśń XXV
Rodzaj literacki: liryka
Gatunek: pieśń o charakterze żartobliwym i stylizowanym (bliska fraszce: scenka obyczajowa, komizm, personifikacja)
Epoka: renesans
Tematyka: nocne awantury i pijaństwo, obyczaje, kłopotliwa „służba” u pani, skarga zakochanego, ironia i komizm sytuacyjny

Utwór jest zbudowany jak nocna scenka opowiedziana przez furtę (bramę/drzwi), która została uosobiona i mówi własnym głosem.

Furta prosi kogoś dobrego, żeby ją „potłukł” i wrzucił w ogień, bo ma dość swojego losu. Co noc znosi ciosy od pijanych awanturników: zrywają powrozy, wykręcają wrzeciądze, walą młotkami, a teraz tłuką ją „głowicami” (ciężkimi końcówkami/elementami). Gospodarz w strachu chowa klucze.

Furta mówi, że cierpi nie z własnej winy – wszystkiemu winna jest pani domu, która prowadzi rozwiązłe życie, nie dba o wstyd i dobrą sławę. Furta stara się „milczeć” i ukrywać jej wybryki, ale ludzie i tak plotkują.

Jeszcze bardziej męczy furtę człowiek, który „noc po nocy” płacze pod jej progiem i narzeka, że nie może dostać się do pani. Zwraca się do furty jak do winowajczyni: dlaczego tak mocno trzyma się podwoi i nie wpuści go do środka?

Kochanek żali się, że nawet gwiazdy, wiatry i noce mu współczują, a ona (pani) milczy. Uważa, że żadna kobieta nie ma serca z kamienia, więc powinna choć westchnąć. Ale w końcu przyznaje gorzko: pani jest już „na szczęsnej ręce u drugiego”, a jego mowa idzie „za wiatry”.

Zakochany obwinia furtę za swoje męki, choć sam jej składał hołdy (ucałował próg, obdarował rymem). Furta kończy, że męczą ją i złe obyczaje pani, i nocne płacze amanta — aż ledwo wytrzymuje.

Furta (brama/drzwi) – najważniejsza „postać”; uosobiona, narzeka, opisuje nocne wydarzenia, jest świadkiem obyczajów domu.
„Wszeteczna pani” – właścicielka domu; przedstawiona jako rozwiązła, lekkomyślna, przyciąga nocnych gości i plotki.
Zakochany / „nędznik” pod progiem – amant, który nocami prosi o wpuszczenie i śpiewa skargi; jego miłość jest upokarzająca i bezskuteczna.
Pijanice / łotrostwo – awanturnicy niszczący furtę.
Ubogi gospodarz – boi się, chowa klucze, jest bezradny wobec sytuacji.

Kochanowski pokazuje nocną stronę „życia towarzyskiego”: przemoc pijaków i reputację domu, gdzie pani „zapomniała o wstydzie”.

Najważniejszy chwyt to oddanie głosu przedmiotowi. Furta staje się narratorem, a jej „cierpienie” jest jednocześnie zabawne i celne jako komentarz społeczny.

Kochanek jest jednocześnie tragikomiczny: wielkie słowa, łzy, nocne czuwanie, a efekt żaden (pani i tak jest z kimś innym).

Furta „milczy” (bo jest przedmiotem), pani milczy wobec kochanka – milczenie tu oznacza obojętność i brak odpowiedzi, które potęgują frustrację.

Personifikacja (uosobienie): furta mówi, cierpi, ocenia ludzi.
Apostrofy i zwroty bezpośrednie: do furty, do „kto dobry…”, do „furto (powiada)…”.
Wyliczenia: powrozy, wrzeciądze, młotki – budują obraz zniszczeń.
Hiperbole i język ekspresywny: „beznierny niepokój”, „okrutne razy”.
Kontrast: współczujące „gwiazdy, wiatry” vs obojętna pani.