Streszczenia obowiązkowych lektur szkolnych dla szkoły podstawowej/Juliusz Słowacki – Balladyna

Streszczenie

Akcja toczy się w baśniowo-legendarnych czasach, nad jeziorem Gopło i w okolicach Gniezna.

Początek: Kirkor i Pustelnik, miłość Goplany

Rycerz Kirkor, pan pobliskiego zamku, przychodzi po radę do Pustelnika – nie wie, jaką żonę wybrać. Pustelnik (w rzeczywistości wygnany król Popiel III) odradza mu małżeństwo z możnowładczynią. Radzi, by poślubił prostą, dobrą dziewczynę, a przy okazji opowiada o swoim wygnaniu przez brata-uzurpatora (Popiela IV) i o utracie świętej królewskiej korony Lechitów, którą ukrył w lesie. Kirkor przysięga, że kiedyś przywróci na tron prawowitego władcę.

W tym samym lesie żyje Goplana – królowa jeziora Gopło, oraz jej słudzy: chochlik Chochlik i skrzat Skierka. Goplana jest zakochana w wiejskim pijaczku Grabcowi, którego uratowała zimą z przerębli. Grabiec jednak kocha wiejską dziewczynę Balladynę i nie chce związku z nimfą. Rozgniewana Goplana postanawia pomieszać ludziom plany: wysyła Skierkę i Chochlika, żeby tak pokierowali losami Kirkora i sióstr, by rozbić związek Balladyny i Grabca.

Konkurs malin i pierwsza zbrodnia

Wdowa żyje skromnie z dwiema córkami: dobrą, łagodną Aliną i ambitną, dumną Balladyną. Dzięki czarom Goplany powóz Kirkora psuje się przy ich chatce. Rycerz, zgodnie z radą Pustelnika, pragnie poślubić którąś z prostych dziewcząt, ale nie potrafi wybrać między Aliną a Balladyną. Skierka podpowiada Wdowie pomysł „konkursu”: która z córek nazbiera więcej malin, ta zostanie żoną Kirkora.

Rankiem siostry idą do lasu. Alina zbiera maliny radośnie, myśli o szczęściu z Kirkorem, ale jednocześnie współczuje Balladynie, obiecuje jej znaleźć odpowiedniego męża. Balladyna, opętana żądzą bogactwa i tytułu, widząc, że przegrywa, w napadzie wściekłości zabija Alinę nożem i przelewa jej krew na ziemię. Na własnym czole dostrzega krwawą plamę, której nie może zmyć – znak zbrodni. Świadkiem morderstwa jest zamieniony przez Goplanę w wierzbę Grabiec.

Ciało Aliny odnajduje Filon, marzyciel szukający idealnej kochanki. Zakochuje się w martwej dziewczynie, nad jej ciałem zastaje go Pustelnik. Podejrzewa go o zbrodnię, ale po chwili orientuje się, że Filon jest niewinny i zabiera zwłoki do swojej chaty.

Goplana widzi, co zrobiła Balladyna. Z wyrzutem przekazuje jej pełen dzban malin i nie wydaje jej przed ludźmi, ale zapowiada, że to nie koniec zbrodni i że wszędzie, gdzie spojrzy morderczyni, będą jej się ukazywać krwawe ślady.

Balladyna wraca z malinami, kłamie, że Alina uciekła z nieznajomym. Kirkor wierzy w tę wersję, wybiera Balladynę za żonę, wkłada na jej palec pierścień. Wdowa dziwi się zniknięciu Aliny i dostrzega plamę na czole córki (bierze ją za sok z malin), ale nie zna prawdy.

Balladyna na zamku. Kolejne zbrodnie

Po ślubie Balladyna i Wdowa przeprowadzają się do zamku Kirkora. Dawna chata Wdowy zostaje spalona – symbolicznie „odcięcie” od przeszłości. Balladyna wstydzi się swojego pochodzenia i starego środowiska, usuwa ze swojego życia dawnych znajomych.

Kirkor musi wyjechać walczyć z okrutnym królem Popielem IV. Zostawia Balladynę pod opieką wiernego rycerza Kostryna. W międzyczasie Pustelnik pokazuje Kirkorowi ukrytą koronę Popielów – symbol prawowitej władzy – i proponuje próbę wierności Balladyny: rycerz ma przysłać żonie zapieczętowaną skrzynię z zakazem otwierania. Kirkor zgadza się.

Balladyna tymczasem coraz bardziej pogardza matką – każe ją zamknąć w wieży, nie dopuszcza do siebie wieśniaków, którzy chcą odwiedzić dawną sąsiadkę. Do zamku usiłuje dostać się Grabiec, ale zostaje odprawiony. Wiemy już, że Goplana, obrażona na Grabca, zamieniła go wcześniej w wierzbę, a potem – by wynagrodzić – w „króla dzwonkowego”, a na jego głowie spoczęła prawdziwa korona Popielów, budząca wrażenie, że jest władcą.

Kostryn przypadkowo podsłuchuje rozmowę Balladyny z Pustelnikiem i zaczyna domyślać się jej zbrodni. Zamiast denuncjować, postanawia szantażować ją i robić karierę u jej boku. Gdy posłaniec Gralon przywozi skrzynię od Kirkora i wieści o wizycie rycerza u Pustelnika, Balladyna wpada w panikę. Gdy Kostryn wyzywa Gralona na pojedynek, w zamieszaniu Balladyna dobija posłańca i dopuszcza się kolejnego zabójstwa.

Walka o tron i upadek Balladyny

Na uczcie w zamku pojawia się Grabiec z koroną na głowie, otoczony Skierką i Chochlikiem. Balladyna rozpoznaje w koronie znak prawdziwej władzy i postanawia zdobyć ją za wszelką cenę. Jednocześnie podczas uczty pojawia się Wdowa, prosząc o pomoc. Balladyna przy wszystkich wypiera się matki, każe ją wyrzucić z zamku, nazywa obłąkaną. Po chwili trafia do niej wieść: Kirkor zabił Popiela IV i ogłosił bezkrólewie, mówiąc, że królem zostanie ten, kto ma koronę Popielów. Nie wie, że korona jest już w rękach Balladyny (przez Grabca).

Balladyna stopniowo popada w obłęd. Słyszy śpiew Chochlika o malinach, widzi ducha Aliny, mdleje. Po odzyskaniu przytomności jest zdecydowana na kolejny krok: zamierza zabić Grabca, by odebrać koronę. W nocy idzie na wieżę z nożem. Równocześnie Kostryn zamierza zrobić to samo. Spotyka Balladynę schodzącą już po dokonaniu czynu. Grabiec nie żyje, a Balladyna znów widzi tylko krew zamiast korony. Kostryn wchodzi do komnaty, zabiera koronę Popielów i przynosi ją Balladynie. Wspólnie decydują, że trzeba pozbyć się Pustelnika, który zna ich tajemnice. Kostryn wiesza Pustelnika pod jego chatą.

Wojska Kirkora i Balladyny stają do walki. Kostryn przekupuje część rycerzy Kirkora, co przechyla szalę zwycięstwa. W bitwie Kostryn zabija Kirkora. Balladyna, przygotowana nawet na samobójstwo w razie przegranej, może świętować wygraną. Ogłasza się królową, ale natychmiast po uczcie truje Kostryna, żeby pozbyć się współwinnego.

Sąd nad innymi – sąd nad sobą

Balladyna jako nowa królowa zasiada w Gnieźnie do sądzenia spraw. Przy niej są możni, m.in. kanclerz i dziejopis Wawel.

Przed oblicze królowej kolejno stają:

Lekarz, który stwierdza, że Kostryn został otruty – według prawa mordercę trzeba ukarać śmiercią. Balladyna wydaje taki wyrok, nie ujawniając, że chodzi o nią.
Filon, który opowiada historię znalezienia w lesie martwej dziewczyny z dzbankiem malin i nożem w ręku. Domaga się kary za morderczynię Aliny. Balladyna orzeka, że kobieta, która zabiła siostrę, zasługuje na śmierć.
Wdowa, oślepiona i złamana, oskarża swoją córkę o wyparcie się matki i wypędzenie z zamku. Nie rozpoznaje w królowej Balladyny. Kanclerz przypomina, że za taką niewdzięczność także grozi kara śmierci. Wdowa, przerażona możliwością stracenia własnego dziecka, chce wycofać skargę, ale jest już za późno. Umiera podczas tortur, nie wyjawiając imienia córki. Balladyna stwierdza, że i ona zasługuje na śmierć.

W momencie gdy po raz trzeci skazuje „samą siebie” na śmierć, niebo rozdziera piorun i uderza w królową. Balladyna ginie na tronie rażona przez siłę wyższą – wypełnia się wyrok boskiej sprawiedliwości. Zamiast uroczystej koronacji przygotowuje się jej pogrzeb.

Plan wydarzeń

Kirkor radzi się Pustelnika w sprawie małżeństwa; poznajemy historię Popiela III i korony.
Goplana zakochuje się w Grabcowi, planuje intrygę z udziałem Skierki i Chochlika.
Kirkor trafia do chaty Wdowy, poznaje Alinę i Balladynę.
Ogłoszenie „konkursu malinowego” – wybór żony dla Kirkora.
Zbieranie malin w lesie; Balladyna zabija Alinę.
Krwawa plama na czole Balladyny, kłamstwo wobec Kirkora i Wdowy.
Ślub Balladyny z Kirkorem, przeprowadzka na zamek, spalenie chaty Wdowy.
Kirkor wyjeżdża na wojnę, zostawia żonę pod opieką Kostryna.
Test ze skrzynią i wizyta Balladyny u Pustelnika; demaskacja jej zbrodni.
Zabójstwo Gralona, zabicie Grabca dla korony, powieszenie Pustelnika.
Bitwa Kirkor – Balladyna; Kostryn zabija Kirkora, Balladyna przejmuje władzę.
Otrucie Kostryna przez Balladynę.
Sąd królowej: sprawa otrucia Kostryna, zamordowania Aliny i krzywdy Wdowy.
Trzykrotne wydanie wyroku śmierci, śmierć Balladyny od pioruna.

Bohaterowie

Balladyna

główna bohaterka, córka Wdowy, siostra Aliny, później żona Kirkora i królowa,
ambitna, żądna władzy i bogactwa, bezwzględna,
zaczyna od morderstwa z zazdrości (Alina), potem popełnia kolejne zbrodnie,
wstydzi się swojego pochodzenia, wypiera się matki,
w finale sama skazuje się na śmierć, a kara spada na nią w postaci pioruna.

Alina

młodsza siostra Balladyny, dobra, szczera, naiwna,
kocha Kirkora, ale życzy siostrze jak najlepiej,
ginie w lesie z ręki Balladyny.

Wdowa

matka Balladyny i Aliny, prosta, troskliwa, pracowita,
marzy o dobrym zamążpójściu córek,
nieświadoma zbrodni, wyrzucona przez córkę z zamku, ostatecznie ślepa i umiera w cierpieniu.

Kirkor

rycerz, właściciel zamku, człowiek honoru,
chce przywrócić sprawiedliwą władzę (Popiela III),
naiwny w ocenie Balladyny, ginie w walce z wojskami żony.

Pustelnik (Popiel III)

wygnany prawowity król, żyje jako pustelnik nad Gopłem,
strażnik pamięci o dawnej koronie i prawie do tronu,
moralny autorytet, przeklina Balladynę, ginie powieszony na jej rozkaz.

Grabiec

wiejski pijak, dawny kochanek Balladyny, ukochany Goplany,
przypadkowy posiadacz korony Popielów (król „dzwonkowy”),
świadek morderstwa Aliny, później zabity przez Balladynę dla korony.

Kostryn

dowódca straży zamkowej, później współpracownik Balladyny,
pozbawiony skrupułów, pomaga jej w zbrodniach,
zabija Kirkora w bitwie, potem zostaje otruty przez Balladynę.

Goplana

nimfa jeziora Gopło, królowa świata przyrody,
kierowana uczuciem do Grabca wywołuje serię zdarzeń,
pełna wyrzutów sumienia, ostatecznie opuszcza Gopło.

Skierka i Chochlik

słudzy Goplany, leśne duchy, wykonują jej polecenia,
często działają nieporadnie, wprowadzają element humoru i baśniowości.

Filon

młodzieniec-marzyciel szukający „idealnej kochanki”,
zakochuje się w martwej Alinie, domaga się sprawiedliwości za jej śmierć.

Geneza utworu i gatunek

„Balladyna” powstała w 1834 roku na emigracji (wydana w 1839 w Paryżu).
Juliusz Słowacki sięgnął do legend i podań słowiańskich (Popiel, Gniezno, Lechici), łącząc je z wątkami baśniowymi i fantastycznymi.

Gatunek:

dramat romantyczny o cechach tragedii:
- łączy realizm (lud, chłopi, polityka) z fantastyką (nimfy, duchy),
- łamie klasyczne jedności (czasu, miejsca, akcji),
- pokazuje bohaterkę o silnym charakterze, ale moralnie upadłą,
- kończy się śmiercią głównej postaci.

Problematyka

Zbrodnia i kara – główny temat; kolejne zbrodnie Balladyny i nieuchronność kary (piorun jako symbol sprawiedliwości boskiej).
Żądza władzy i bogactwa – pokazana jako siła niszcząca człowieka i jego relacje z najbliższymi.
Sumienie i wyrzuty sumienia – krwawa plama na czole, wizje Aliny, obłęd Balladyny.
Sprawiedliwość ludzka i boska – sąd królowej nad innymi i wyrok, który ostatecznie spada na nią samą.
Rola przypadku i sił nadprzyrodzonych – w wydarzeniach mieszają Goplana, Skierka, Chochlik, ale to Balladyna sama dokonuje wyborów.
Konflikt dobra i zła – Alina, Wdowa, Pustelnik, Cratchit (tu: Cratchit to inna lektura) – reprezentują dobro; Balladyna, Kostryn, Popiel IV – zło.
Społeczeństwo i pochodzenie – balladzieńska pogarda dla własnego, chłopskiego pochodzenia, chęć „wyczyszczenia” życiorysu.
Motywy ludowe i baśniowe – jezioro, nimfa, zawody o rękę, magia, przeklęta korona.