Wikijunior:Polska/Dożynki

Dożynki to święto, które kończy czas zbierania z pól zbóż i innych plonów. Obchodzone jest przede wszystkim na wsi, ale coraz częściej także w miastach. To dzień podziękowania za jedzenie, za pracę rolników i za to, że nikomu nie zabraknie chleba.

Co to są plony?

Plony to wszystko, co rolnik zbiera z pola lub ogrodu, na przykład:

zboże (pszenica, żyto, jęczmień, owies),
ziemniaki,
warzywa (marchew, buraki, kapusta),
owoce (jabłka, śliwki, gruszki).

Dożynki świętuje się wtedy, gdy większość prac na polu jest już zakończona.

Kiedy są dożynki?

Dożynki odbywają się zazwyczaj:

pod koniec sierpnia,
czasem we wrześniu, jeśli żniwa trwały dłużej.

Nie ma jednego, stałego dnia. Każda gmina czy parafia może wybrać swój termin. Często dożynki organizuje się w niedzielę, żeby jak najwięcej osób mogło wziąć w nich udział.

Najważniejsze zwyczaje i symbole dożynek

Wieniec dożynkowy

Najważniejszym symbolem dożynek jest wieniec dożynkowy. Robi się go z:

kłosów zbóż,
suszonych kwiatów,
ziół,
kolorowych wstążek.

Wieniec ma różne kształty – najczęściej:

koła lub korony,
czasem serca,
niekiedy przybiera kształt krzyża albo orła.

Wieniec pokazuje, że zboże już zebrano i że było go dużo. Zdarza się też, że wieniec symbolizuje dziękczynienie Bogu za plony.

Chleb z nowego ziarna

Z pierwszego zboża upieczony zostaje dożynkowy chleb. Podczas uroczystości:

przynoszą go starostowie dożynek,
chleb jest często dzielony i rozdawany ludziom po kawałku,
ma to przypominać, że chlebem trzeba się dzielić i go szanować.

W wielu miejscach uważa się, że:

okruszki chleba nie powinny spadać na ziemię,
chleba nie wolno marnować.

Korowód dożynkowy

Na początku święta organizuje się korowód, czyli uroczysty pochód. Idą w nim:

rolnicy i ich rodziny,
dzieci i młodzież,
koła gospodyń wiejskich,
zespoły ludowe.

Niosą:

wieńce dożynkowe,
bochny chleba,
kosze z warzywami i owocami.

Często towarzyszy temu muzyka grana na żywo i śpiewane są ludowe piosenki.

Starosta i starościna dożynek

Na dożynkach wybiera się starostów dożynkowych:

starosta – mężczyzna,
starościna – kobieta.

Zazwyczaj są to rolnicy lub osoby, które dużo zrobiły dla wsi. Ich zadania:

niosą chleb i wieniec,
dziękują za plony,
wręczają chleb ważnym gościom (np. wójtowi, burmistrzowi).

Stroje ludowe

Wiele osób ubiera się w stroje ludowe:

kobiety zakładają kolorowe spódnice, haftowane bluzki, korale,
mężczyźni – kamizelki, kapelusze, pasy.

Stroje są różne w zależności od regionu, ale wszystkie są barwne i odświętne.

Śpiewy, tańce i zabawy

Podczas dożynek są:

występy zespołów ludowych,
tańce,
konkursy (np. na najpiękniejszy wieniec, najsmaczniejszy chleb),
zabawy i atrakcje dla dzieci.

Wieczorem często odbywa się zabawa taneczna, czyli potańcówka.

Dożynki na wsi i w mieście

Dożynki wiejskie

Na wsi dożynki są bardzo związane z:

konkretnymi polami i gospodarstwami,
prawdziwą pracą rolników: oraniem, sianiem, żniwami.

Mieszkańcy znają się nawzajem, więc święto ma rodzinny, sąsiedzki charakter.

Dożynki gminne, powiatowe, wojewódzkie

Czasem organizuje się:

dożynki gminne – dla wielu wsi,
dożynki powiatowe lub wojewódzkie – przyjeżdżają goście z większego obszaru.

W takich miejscach można zobaczyć:

wiele wieńców z różnych miejscowości,
stoiska z lokalnymi produktami,
występy różnych zespołów.

Dożynki bywają też organizowane w miastach, żeby mieszkańcy pamiętali, skąd bierze się jedzenie.

Dożynki w różnych regionach Polski

W całej Polsce obchodzi się dożynki, ale w różnych regionach wyglądają one trochę inaczej. Przykłady:

Na Kaszubach – można usłyszeć kaszubskie pieśni, zobaczyć charakterystyczne hafty i stroje.
Na Śląsku – pojawiają się śląskie przyśpiewki, a czasem także orkiestry dęte.
Na Podhalu – górale ubierają się w swoje stroje, grają na góralskich instrumentach.
Na Kurpiach czy w Łowiczu – zobaczysz słynne wycinanki, pasiaki i barwne chusty.

W każdym regionie:

inne melodie,
inne potrawy,

ale sens święta jest ten sam – podziękowanie za plony.

Co dożynki znaczą dzisiaj?

Dziś dożynki przypominają nam:

że jedzenie nie bierze się znikąd – ktoś je musi wyhodować,
że praca rolnika jest ważna i często bardzo trudna,
że warto szanować chleb i inne produkty.

Dla wielu osób dożynki są też:

okazją do spotkania się z sąsiadami i znajomymi,
czasem odpoczynku po ciężkiej pracy.

Coraz częściej podczas dożynek mówi się także o:

ochronie środowiska,
dbaniu o ziemię,
zdrowym odżywianiu.

Jak dzieci mogą świętować dożynki?

wziąć udział w korowodzie,
założyć strój ludowy lub choćby kolorowe wstążki,
pomóc zrobić mały wieniec
narysować plakat o szanowaniu chleba i jedzenia,
obejrzeć występy zespołów ludowych.

Zadania i polecenia podsumowywujące dla Ciebie

Narysuj wieniec dożynkowy tak, jak go sobie wyobrażasz. Zastanów się, co włożył(a)byś do środka.
Porozmawiaj z kimś starszym (babcią, dziadkiem, sąsiadem) o tym, jak wyglądały dożynki, gdy oni byli dziećmi.
Poszukaj na mapie Polski regionu, z którego pochodzą najbliższe dożynki w twojej okolicy.
Zastanów się: co możesz zrobić, żeby mniej marnować jedzenie? Wypisz kilka pomysłów.

Dożynki to nie tylko tradycja z dawnych czasów. To także przypomnienie, że warto dziękować za to, co mamy na talerzu – i mądrze z tego korzystać.