Wikijunior:Polska/Janusz Korczak

Janusz Korczak to jeden z najsłynniejszych obrońców praw dziecka na świecie. Był lekarzem, pisarzem i wychowawcą. Całe życie poświęcił dzieciom – szczególnie tym, które nie miały domu i rodziców.

Dzieciństwo i młodość

Janusz Korczak naprawdę nazywał się Henryk Goldszmit. Urodził się w Warszawie w 1878 roku, w rodzinie żydowskiej.

W dzieciństwie:

mieszkał w dużym mieście, pełnym różnorodnych ludzi
lubił czytać książki i obserwować, jak żyją inni

Te doświadczenia sprawiły, że już jako młody chłopak:

był wrażliwy na krzywdę innych
zwracał uwagę na los biednych dzieci
marzył o tym, aby świat był dla nich bardziej sprawiedliwy

Skąd się wziął „Janusz Korczak”?

Kiedy Henryk zaczął pisać do gazet i wydawać książki, przyjął pseudonim – czyli wymyślone nazwisko: Janusz Korczak.

Dlaczego?

w tamtych czasach wielu pisarzy używało pseudonimów
chciał oddzielić swoje życie prywatne od pracy pisarskiej
imię „Janusz” i nazwisko „Korczak” brzmiały swojsko i „po polsku”

Dzisiaj wszyscy znają go właśnie jako Janusza Korczaka, choć jego prawdziwe nazwisko było inne.

Lekarz, który słuchał dzieci

Korczak z zawodu był lekarzem – szczególnie zajmował się dziećmi.

Jako lekarz:

pracował w szpitalach dla dzieci w Warszawie
starał się z nimi rozmawiać, tłumaczyć, co się dzieje, a nie tylko „wydawać polecenia”
uważał, że dziecko ma prawo wiedzieć, co je boli i jak będzie leczone

Nie traktował dzieci „z góry”. Słuchał, co mówią, zadawał pytania, próbował zrozumieć ich uczucia. To właśnie wtedy zaczął myśleć o tym, że dzieci mają swoje prawa – tak jak dorośli.

Domy dziecka Korczaka

Janusz Korczak był nie tylko lekarzem, ale też wychowawcą. Prowadził dwa ważne domy dla dzieci:

Dom Sierot – dla dzieci żydowskich
Nasz Dom – dla dzieci polskich (razem ze Stefanią Wilczyńską i Marią Falską)

W tych domach:

mieszkały dzieci, które nie miały rodziców lub nie mogły z nimi być
uczono je samodzielności, odpowiedzialności i współpracy
panowała zasada szacunku dla każdego dziecka

Korczak wprowadził tam wiele nowoczesnych pomysłów:

samorząd dziecięcy – dzieci mogły współdecydować o różnych sprawach
gazetka pisana przez wychowanków
sąd koleżeński – dzieci razem rozstrzygały drobne kłótnie i problemy
obowiązki podzielone między wszystkich mieszkańców domu

Chciał, żeby dzieci czuły się:

potrzebne
ważne
szanowane

Prawa dziecka według Korczaka

Janusz Korczak jako jeden z pierwszych tak wyraźnie mówił o prawach dziecka.

Uważał, że każde dziecko ma prawo do:

szacunku – dorośli nie powinni go wyśmiewać ani poniżać
miłości i opieki – dziecko nie może być pozostawione samo sobie
nauki – bez względu na to, czy jest bogate, czy biedne
wyrażania swoich uczuć i myśli – ma prawo mówić, co czuje
zabawy – bo zabawa jest też ważną częścią rozwoju
błędu – dziecko uczy się, próbując i czasem się myląc

Korczak powtarzał, że dziecko to nie jest „pół-człowiek”, ale pełny człowiek od pierwszych lat życia.

Wiele lat po jego śmierci powstała Konwencja Praw Dziecka (dokument ONZ). Można powiedzieć, że myśli Korczaka miały na nią wielki wpływ.

Książki Janusza Korczaka

Korczak pisał nie tylko o wychowaniu, ale także książki dla dzieci. Chciał, by jego młodzi czytelnicy:

myśleli samodzielnie
zadawali pytania
zastanawiali się nad światem dorosłych

Do jego najbardziej znanych książek należą:

„Król Maciuś Pierwszy” – opowieść o chłopcu, który zostaje królem i próbuje rządzić sprawiedliwie
„Król Maciuś na wyspie bezludnej” – dalsze losy Maćka, który uczy się na własnych błędach
„Kajtuś Czarodziej” – o chłopcu, który posiada magiczną moc, ale musi nauczyć się odpowiedzialności

opowieści i felietony dla dorosłych o tym, jak mądrze wychowywać dzieci Jego książki:

pokazują świat oczami dziecka
uczą empatii (współczucia)
zachęcają, by słuchać głosu najmłodszych

II wojna światowa i getto warszawskie

W 1939 roku wybuchła II wojna światowa. Polska została zaatakowana i okupowana przez Niemcy.

W Warszawie:

utworzono getto – wydzieloną część miasta, do której przesiedlano ludność żydowską
panował tam głód, choroby i strach
Dom Sierot Janusza Korczaka również został przeniesiony do getta.

Korczak:

mógł szukać dla siebie schronienia poza gettem, ale nie chciał zostawić swoich dzieci
pozostał z nimi do samego końca
starał się, by mimo bardzo trudnych warunków, dzieci miały choć trochę normalności: opiekę, zajęcia, odrobinę radości

W 1942 roku Dom Sierot został wywieziony z getta do obozu zagłady Treblinka. Janusz Korczak poszedł tam razem ze swoimi wychowankami. Zginął razem z dziećmi, którymi się opiekował.

Dlaczego Janusz Korczak jest tak ważny?

Janusz Korczak jest ważny, ponieważ:

całe życie poświęcił dzieciom – szczególnie tym najbardziej skrzywdzonym
pokazał, że dziecko ma swoje prawa i godność
uczył dorosłych, jak mądrze i z szacunkiem wychowywać młodych ludzi
do końca pozostał wierny swoim zasadom – nie opuścił dzieci w najtrudniejszym momencie

Dziś o Korczaku pamięta się:

w Polsce i na całym świecie
jego imię noszą szkoły, ulice, biblioteki
wiele organizacji zajmujących się dziećmi odwołuje się do jego myśli

Ciekawostki o Januszu Korczaku

Dzieci nazywały go często „Stary Doktor” – z szacunku i sympatii.
W swoich domach dziecka wieszał na ścianie „gazetki” tworzone przez samych wychowanków.
Uważał, że dorośli powinni uczyć się od dzieci – ich szczerości, ciekawości i wrażliwości.
Nie miał własnych dzieci, ale mówił, że wszystkie, którymi się opiekuje, są dla niego jak rodzina.
Jego książki do dziś są czytane w wielu krajach i często tłumaczone na inne języki.

Sprawdź, co zapamiętałeś

Spróbuj odpowiedzieć (ustnie albo w zeszycie):

Jak naprawdę nazywał się Janusz Korczak?
Kim był z zawodu i z kim pracował przez większość życia?
Na czym polegały jego pomysły na prowadzenie domu dziecka (podaj przynajmniej dwa przykłady)?
Jakie prawa dziecka były dla Korczaka szczególnie ważne?
Wymień przynajmniej jedną książkę, którą napisał dla dzieci.
Dlaczego Janusz Korczak pozostał w Domu Sierot, mimo że mógł ocalić siebie?
Co z jego myśli i postawy jest ważne także dla dzieci i dorosłych żyjących dzisiaj?