Wikijunior:Polska/Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej to najważniejszy dokument w Polsce. Obowiązuje w Polsce od 17 października 1997 roku.
W konstytucji zapisano m.in.:
- jak jest zbudowane państwo polskie,
- jakie są najważniejsze zasady rządzenia,
- jakie prawa i wolności ma każda osoba w Polsce,
- jakie obowiązki mają obywatele,
- jakie są zadania najważniejszych władz: Sejmu, Senatu, Prezydenta, Rządu i sądów.
Wszystkie inne ustawy i przepisy muszą być z konstytucją zgodne. Jeśli coś jest sprzeczne z konstytucją – nie powinno obowiązywać.
Krótka historia polskich konstytucji
[edytuj]Polska ma długą tradycję tworzenia konstytucji.
1791 – Konstytucja 3 maja
[edytuj]Jedna z pierwszych nowoczesnych konstytucji na świecie. Miała uporządkować rządy w Rzeczypospolitej Obojga Narodów (Polski i Litwy).
1921 – Konstytucja marcowa
[edytuj]Uchwalił ją Sejm po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku. Wprowadzała ustrój demokratyczny w II Rzeczypospolitej.
1935 – Konstytucja kwietniowa
[edytuj]Zwiększała władzę prezydenta.
1952 – konstytucja z czasów PRL
[edytuj]Wzorowana na systemie komunistycznym ZSRR. Polska nie była wtedy państwem w pełni demokratycznym.
1992 – tzw. Mała konstytucja
[edytuj]Tymczasowe przepisy, które uporządkowały władzę po zmianach ustrojowych po 1989 roku.
1997 – obecna Konstytucja RP
[edytuj]Zastąpiła stare przepisy z czasów PRL i Małą konstytucję. Obowiązuje do dziś.
Jak powstała obecna konstytucja
[edytuj]Prace nad projektem
[edytuj]Nad konstytucją pracowali posłowie i senatorowie w Zgromadzeniu Narodowym (wspólne posiedzenie Sejmu i Senatu). Trwało to kilka lat, bo trzeba było uzgodnić wiele szczegółów.
Uchwalenie przez Zgromadzenie Narodowe
[edytuj]Konstytucję uchwalono 2 kwietnia 1997 roku.
Referendum ogólnokrajowe
[edytuj]25 maja 1997 roku obywatele zostali zapytani w referendum, czy się zgadzają na nową konstytucję. Większość głosujących powiedziała „tak”.
Wejście w życie
[edytuj]Konstytucja zaczęła obowiązywać 17 października 1997 roku.
Obecna Konstytucja zaczyna się od preambuły, czyli uroczystego wprowadzenia. Jej treść jest następująca:
My, Naród Polski - wszyscy obywatele Rzeczypospolitej, zarówno wierzący w Boga będącego źródłem prawdy, sprawiedliwości, dobra i piękna, jak i nie podzielający tej wiary, a te uniwersalne wartości wywodzący z innych źródeł, równi w prawach i w powinnościach wobec dobra wspólnego - Polski, wdzięczni naszym przodkom za ich pracę, za walkę o niepodległość okupioną ogromnymi ofiarami, za kulturę zakorzenioną w chrześcijańskim dziedzictwie Narodu i ogólnoludzkich wartościach, nawiązując do najlepszych tradycji Pierwszej i Drugiej Rzeczypospolitej, zobowiązani, by przekazać przyszłym pokoleniom wszystko, co cenne z ponad tysiącletniego dorobku, złączeni więzami wspólnoty z naszymi rodakami rozsianymi po świecie, świadomi potrzeby współpracy ze wszystkimi krajami dla dobra Rodziny Ludzkiej, pomni gorzkich doświadczeń z czasów, gdy podstawowe wolności i prawa człowieka były w naszej Ojczyźnie łamane, pragnąc na zawsze zagwarantować prawa obywatelskie, a działaniu instytucji publicznych zapewnić rzetelność i sprawność, w poczuciu odpowiedzialności przed Bogiem lub przed własnym sumieniem, ustanawiamy Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej
Co znaczy, że wszyscy Polacy (a nie tylko ateiści (osoby nie wierzące w Boga), czy katolicy) ją ustanowili.
Z czego składa się Konstytucja RP?
[edytuj]Konstytucja jest dość długa, ale ma przejrzystą budowę.
- Preambuła – uroczyste wprowadzenie.
- Mówi o historii Polski, odpowiedzialności za przyszłość, szacunku dla wolności i praw człowieka, wspomina zarówno osoby wierzące w Boga, jak i niewierzące.
- 13 rozdziałów – każdy dotyczy innej ważnej sprawy, m.in.:
- podstaw ustroju państwa,
- praw i wolności człowieka i obywatela,
- źródeł prawa (jak powstają przepisy),
- parlamentu (Sejmu i Senatu),
- Prezydenta RP,
- Rady Ministrów (rządu),
- samorządu terytorialnego,
- sądów i trybunałów,
- stanów nadzwyczajnych (np. w czasie wojny),
- zasad zmiany samej konstytucji.
Artykuły – podzielone na mniejsze jednostki, które dokładnie opisują poszczególne zasady. Jest ich ponad 200.
Najważniejsze zasady państwa w konstytucji
[edytuj]Konstytucja mówi, jaka jest Polska jako państwo. Oto kilka kluczowych zasad:
Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym.
- demokratyczne – obywatele wybierają władze w wyborach,
- państwo prawne – wszyscy muszą przestrzegać prawa, także rządzący.
- Suwerenność narodu
- Władza w Polsce należy do narodu.
Naród sprawuje ją:
- bezpośrednio (np. w referendum),
- pośrednio – przez swoich przedstawicieli (posłów, senatorów, prezydenta, radnych).
- Trójpodział władzy
Władza jest podzielona na trzy części, aby nikt nie miał jej za dużo:
- władza ustawodawcza – Sejm i Senat (uchwalają ustawy),
- władza wykonawcza – Prezydent i Rząd (wykonują ustawy, rządzą państwem),
- władza sądownicza – sądy i trybunały (rozstrzygają spory, pilnują zgodności z prawem).
Godność człowieka
[edytuj]Konstytucja mówi, że godność człowieka jest nienaruszalna. To znaczy, że każda osoba zasługuje na szacunek i nie wolno jej poniżać.
Równość wobec prawa
[edytuj]Wszyscy są równi wobec prawa, niezależnie od:
- płci,
- pochodzenia,
- wyznania lub jego braku,
- poglądów,
- sytuacji majątkowej.
Przestrzeganie prawa
[edytuj]Każdy musi przestrzegać obowiązujących przepisów.
Wierność Rzeczypospolitej Polskiej
[edytuj]Obywatele mają lojalnie działać na rzecz dobra państwa.
Obrona Ojczyzny
[edytuj]W konstytucji zapisano, że obrona Polski jest obowiązkiem wszystkich obywateli. (Szczegóły wynikają z innych ustaw, np. o służbie wojskowej.)
Dbanie o środowisko
[edytuj]Konstytucja mówi, że każdy jest zobowiązany do troski o stan środowiska. Czyli: nie śmiecić, oszczędzać wodę i energię, chronić przyrodę.
Płacenie podatków
[edytuj]Każdy, kto zarabia, ma obowiązek płacić podatki – dzięki nim działa szkoła, szpital, policja, drogi.
Jak można zmienić konstytucję?
[edytuj]Zmiana konstytucji jest trudniejsza niż zmiana zwykłej ustawy. To specjalna ochrona, żeby najważniejsze zasady nie zmieniały się zbyt łatwo. Projekt zmiany może zgłosić:
- co najmniej 1/5 posłów,
- Senat,
- Prezydent RP.
Sejm musi uchwalić zmianę większością 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy posłów. Senat musi się zgodzić na zmianę bezwzględną większością głosów (więcej „za” niż „przeciw” i „wstrzymujących się” razem). W niektórych sytuacjach możliwe jest jeszcze referendum ogólnokrajowe w sprawie zmian. To wszystko sprawia, że konstytucja jest dokumentem stabilnym.
Dlaczego konstytucja jest ważna dla Ciebie
[edytuj]Choć może wydawać się, że konstytucja to coś „dla dorosłych polityków”, w praktyce:
- gwarantuje ci prawo do nauki,
- chroni twoją godność i prywatność,
- zapewnia wolność myślenia i wyrażania opinii,
- mówi, że masz być traktowany sprawiedliwie przez władze i sądy,
- zobowiązuje państwo do dbania o środowisko, w którym żyjesz,
- pozwala twoim rodzicom i opiekunom korzystać z praw obywatelskich (np. wybierać władze),
- co wpływa także na twoją przyszłość.
Dzięki konstytucji wiemy, jakie są granice władzy i co wolno, a czego nie wolno władzom robić wobec obywateli.