Wikijunior:Polska/Ludwik Zamenhof

Ludwik Zamenhof był lekarzem i językoznawcą, który wymyślił nowy język – esperanto. Chciał, żeby ludzie z różnych krajów mogli się łatwiej porozumiewać i żyć ze sobą w zgodzie.

Przemawiający Ludwik Zamenhof

Dzieciństwo w Białymstoku

Ludwik Zamenhof urodził się w 1859 roku w Białymstoku. W tamtych czasach miasto to było częścią Imperium Rosyjskiego (Polska była pod zaborami).

Białystok był miastem wielu narodów:

mieszkali tam Polacy
Rosjanie
Żydzi
Niemcy
Litwini i inne narodowości

Każdy mówił w swoim języku. Na ulicy można było usłyszeć kilka języków naraz.

Ludwik od dziecka widział, że ludzie często się kłócili i nie ufali sobie, bo:

nie rozumieli się nawzajem
mówili innymi językami
należeli do różnych narodów i religii

To bardzo go smuciło. Marzył o świecie, w którym ludzie łatwiej się porozumiewają.

Rodzina i nauka języków

Ludwik pochodził z rodziny żydowskiej. W domu:

mówiono po rosyjsku i jidysz
w szkole uczył się polskiego
słyszał też niemiecki i inne języki na ulicy

Jego ojciec uczył języków i pracował jako nauczyciel. To właśnie on pokazał Ludwikowi, jak ważne są słowa i gramatyka.

Już jako chłopiec:

bardzo lubił uczyć się języków obcych
zastanawiał się, czy można stworzyć jeden, wspólny język, który byłby prosty dla wszystkich
marzył, że dzięki takiemu językowi ludzie przestaną się kłócić i walczyć

Esperanto – język nadziei

Ludwik Zamenhof pracował nad swoim językiem wiele lat, najpierw w tajemnicy. Był wtedy już dorosły i studiował medycynę, a potem pracował jako lekarz–okulista (lekarz od oczu).

Jakim językiem miało być esperanto?

prostym – z łatwą gramatyką
logicznie zbudowanym – bez wielu wyjątków
sprawiedliwym – nikt nie jest „u siebie” bardziej niż inni
przyjaznym dla różnych narodów – słownictwo zaczerpnięto z wielu języków europejskich

Kilka cech esperanto:

rzeczowniki kończą się na -o (np. „domo” – dom)
przymiotniki na -a (np. „bona” – dobry)
przysłówki na -e (np. „bone” – dobrze)
czasowniki mają regularne końcówki (np. „paroli” – mówić, „parolas” – mówi)

Język ma bardzo mało wyjątków, dzięki czemu uczenie się jest szybsze niż przy wielu językach narodowych.

„Doktoro Esperanto” i pierwsza książka

Gdy Zamenhof skończył pracę nad podstawami języka, musiał go jakoś światu pokazać. W 1887 roku wydał po rosyjsku książeczkę z opisem nowego języka. Podpisał ją pseudonimem „Doktoro Esperanto”, co znaczy „doktor, który ma nadzieję”. W tej książce:

przedstawił alfabet i zasady gramatyki
podał słowniczek z ważnymi wyrazami
napisał teksty pokazujące, jak używać nowego języka

Ludziom tak spodobała się nazwa „esperanto”, że zaczęli jej używać jako nazwy samego języka.

Dlaczego ludzie uczyli się esperanta?

Chociaż Zamenhof był tylko jednym człowiekiem z pewnym pomysłem, jego idea zaczęła się rozprzestrzeniać.

Ludzie uczyli się esperanta, bo:

chcieli rozmawiać z osobami z innych krajów bez ciągłego korzystania ze słowników
wierzyli, że wspólny język pomoże budować pokój i zrozumienie
podobała im się prostota i logiczna budowa języka
fascynowała ich myśl, że mogą należeć do międzynarodowej społeczności

Powstawały:

kluby esperantystów
czasopisma w esperanto
książki i tłumaczenia literatury na esperanto
zjazdy i spotkania ludzi posługujących się tym językiem

Zamenhof jako lekarz i człowiek idei

Na co dzień Ludwik Zamenhof:

pracował jako lekarz–okulista w różnych miastach (m.in. w Warszawie)
przyjmował pacjentów, leczył ich oczy, prowadził normalne życie rodzinne

Jednocześnie:

pisał teksty w esperanto
tłumaczył znane książki na ten język
marzył o świecie, w którym ludzie dzięki językowi będą sobie bliżsi

Zamenhof:

nie był bogaty
nie miał potężnych znajomości

a mimo to jego pomysł trafił do ludzi na całym świecie

Czy esperanto się przyjęło?

Esperanto nie stało się oficjalnym językiem całego świata, jak marzył Zamenhof. Ale:

do dziś istnieje międzynarodowa społeczność esperantystów
wydawane są książki, komiksy i strony internetowe w esperanto
odbywają się zjazdy i spotkania w różnych krajach
można znaleźć kursy esperanta także w internecie

Język Zamenhofa pokazał, że:

można stworzyć sztuczny język, którego naprawdę używają ludzie
idea porozumienia ponad podziałami jest ważna, nawet jeśli nie wszystko się uda w 100%

Ciekawostki o Ludwiku Zamenhofie

Był Polakiem żydowskiego pochodzenia, żył w czasach zaborów.
Uważał, że narody nie są z natury złe, tylko często się nie rozumieją.
Pisał też o swojej wizji zgodnego współżycia narodów – nazywał ją „homaranizmem”.
W wielu miastach świata znajdują się ulice i place Zamenhofa.
W Polsce często spotkasz ulicę Esperanto lub ulicę Zamenhofa.
W niektórych szkołach i klubach do dziś można zapisać się na kurs esperanta.

Sprawdź, co zapamiętałeś

Spróbuj odpowiedzieć na te pytania (ustnie lub w zeszycie):

W jakim mieście urodził się Ludwik Zamenhof?
Dlaczego w jego rodzinnym mieście słyszało się wiele języków?
Co to jest esperanto i po co Zamenhof je stworzył?
Jakie cechy miał mieć ten język (podaj przynajmniej dwie)?
Co oznaczało słowo „Esperanto”, zanim stało się nazwą języka?
Dlaczego ludzie z różnych krajów chcieli uczyć się esperanta?
Jakie znasz dziś sposoby, żeby ludzie z różnych krajów lepiej się rozumieli (oprócz esperanta)?

Możesz też spróbować znaleźć w internecie, jak brzmi kilka prostych zdań w esperanto.