Wikijunior:Polska/Okrągły Stół

Okrągły Stół to nazwa ważnych rozmów, które odbyły się w Polsce na początku 1989 roku. Przy jednym, wielkim, okrągłym stole zasiedli przedstawiciele władz i opozycji, żeby zastanowić się, jak zmienić kraj bez wojny i przemocy.

Te rozmowy doprowadziły do końca PRL i do powstania takiej Polski, jaką znamy dzisiaj – z wolnymi wyborami i większą wolnością słowa.

Polska przed Okrągłym Stołem

Aby zrozumieć, czym był Okrągły Stół, trzeba wiedzieć, jaka była wtedy Polska:

kraj nazywał się Polska Rzeczpospolita Ludowa (PRL)
rządziła jedna główna partia – komunistyczna
nie było w pełni wolnych wyborów
działała cenzura – władza decydowała, co wolno drukować w gazetach i mówić w radiu
w sklepach często brakowało towarów, ludzie stali w kolejkach po podstawowe rzeczy

W 1980 roku powstał wielki ruch „Solidarność”, który chciał zmian, lepszych praw dla pracowników i większej wolności. Władza odpowiedziała wprowadzeniem stanu wojennego (1981 r.), ale mimo to niezadowolenie w społeczeństwie nie zniknęło.

Dlaczego potrzebne były rozmowy?

Pod koniec lat 80.:

sytuacja gospodarcza była bardzo zła – brakowało pieniędzy i towarów
wielu ludzi było zmęczonych i sfrustrowanych
władza bała się kolejnych protestów
opozycja (m.in. „Solidarność”) chciała zmian, ale nie chciała wojny domowej

Obie strony – władze i opozycja – zaczęły rozumieć, że:

trzeba porozmawiać
trzeba szukać kompromisu
najlepiej zmienić system krok po kroku, bez rozlewu krwi

Tak narodził się pomysł zorganizowania wspólnych rozmów – przy jednym stole.

Co oznacza nazwa „Okrągły Stół”?

Nazwa nie jest przypadkowa.

Rozmowy odbywały się przy prawdziwym, dużym, okrągłym stole.
Okrągły kształt symbolizował, że nikt nie siedzi „na czele” – wszyscy są sobie równi.
Miało to pokazywać, że strony próbują się słuchać nawzajem, a nie tylko rozkazywać.

Dzisiaj, gdy mówimy „Okrągły Stół”, mamy na myśli cały proces rozmów i porozumień, a nie tylko mebel.

Kto brał udział w rozmowach?

Przy Okrągłym Stole zasiadły trzy główne grupy:

Przedstawiciele władz – członkowie partii rządzącej i urzędnicy państwowi
Przedstawiciele opozycji – działacze „Solidarności” i innych środowisk, m.in. intelektualiści
Przedstawiciele Kościoła katolickiego – pełnili rolę pośredników i obserwatorów

Wśród uczestników byli znani politycy i działacze, ale także eksperci od:

gospodarki
prawa
edukacji
mediów

Rozmowy nie odbywały się tylko „w jednej sali” – powstały też mniejsze zespoły („podstoliki”), które zajmowały się konkretnymi sprawami, np. szkołą, wolnością słowa czy gospodarką.

Jak przebiegały rozmowy?

Rozmowy Okrągłego Stołu trwały od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 roku.

W tym czasie:

uczestnicy spotykali się przez wiele tygodni
rozmawiali, dyskutowali, czasem się kłócili
szukali rozwiązań, które byłyby do przyjęcia dla obu stron

Nie było łatwo, bo:

władza bała się stracić kontrolę nad krajem
opozycja nie chciała zgodzić się na „pozorne” zmiany
wielu ludzi po obu stronach miało do siebie głęboką nieufność

Mimo trudności, udało się wypracować wspólne porozumienie.

Co ustalono przy Okrągłym Stole?

Najważniejsze ustalenia Okrągłego Stołu dotyczyły:

Związków zawodowych

ponowne zalegalizowanie „Solidarności”
zgoda na istnienie niezależnych związków, a nie tylko tych kontrolowanych przez władzę

Wyborów i ustroju państwa

wprowadzenie częściowo wolnych wyborów do Sejmu (część miejsc była „z góry” dla partii rządzącej, część – do wolnej rywalizacji)
całkowicie wolne wybory do Senatu, który miał zostać przywrócony
utworzenie urzędu Prezydenta jako nowej funkcji w państwie

Wolności słowa i mediów

większa swoboda działania prasy i wydawnictw
zgoda na stworzenie legalnej gazety związanej z opozycją
stopniowe ograniczanie cenzury

Gospodarki

przygotowanie do reform gospodarczych, które miały doprowadzić do bardziej rynkowej gospodarki
możliwość szerszej działalności prywatnych firm

To wszystko razem miało otworzyć drogę do pokojowej zmiany systemu.

Wybory w czerwcu 1989 roku

Najbardziej widocznym skutkiem Okrągłego Stołu były wybory w czerwcu 1989 roku.

Wtedy:

po raz pierwszy od wielu lat Polacy mogli w miarę swobodnie wybierać swoich przedstawicieli (przynajmniej do części miejsc w Sejmie i do całego Senatu)
kandydaci związani z „Solidarnością” odnieśli ogromny sukces – zdobyli prawie wszystkie możliwe do zdobycia mandaty
wkrótce powstał pierwszy rząd, w którym główną rolę odgrywała opozycja, a nie partia komunistyczna

Był to punkt zwrotny – początek końca PRL i budowy nowej Polski.

Dlaczego Okrągły Stół jest ważny?

Okrągły Stół jest ważny, ponieważ:

pozwolił zakończyć epokę PRL w sposób pokojowy, bez wojny domowej
otworzył drogę do demokracji, wolnych wyborów i większych praw obywatelskich
pokazał, że nawet bardzo różniące się strony mogą rozmawiać i szukać kompromisu
stał się symbolem przemian nie tylko w Polsce, ale i w innych krajach Europy Środkowo‑Wschodniej

Nie wszyscy byli i są z tych ustaleń zadowoleni:

niektórzy uważali, że władzy „odpuszczono” zbyt wiele
inni bali się, że zmiany zajdą za szybko i będą bolesne

Jednak większość historyków zgadza się, że Okrągły Stół był kluczowym krokiem na drodze do wolnej Polski.

Ciekawostki o Okrągłym Stole

Prawdziwy, drewniany stół, przy którym toczyły się rozmowy, można dziś zobaczyć w Pałacu Prezydenckim.
W rozmowach brało udział bardzo wiele osób – polityków, ekspertów, doradców – nie tylko kilka znanych z telewizji twarzy.
Słowo „okrągły stół” stało się w Polsce potocznym określeniem ważnych negocjacji, w których biorą udział różne strony konfliktu.
Podczas rozmów działały „podstoliki” – mniejsze zespoły robocze zajmujące się jedną dziedziną, np. edukacją czy gospodarką.
W roku 1989 podobne zmiany zaczęły się także w innych krajach bloku wschodniego – Polska była jednym z pierwszych państw, w których doszło do takich rozmów.

Sprawdź, co zapamiętałeś

Spróbuj odpowiedzieć na pytania (ustnie albo w zeszycie):

Dlaczego w Polsce pod koniec lat 80. potrzebne były rozmowy między władzą a opozycją?
Co symbolizował okrągły kształt stołu, przy którym toczyły się rozmowy?
Jakie trzy główne strony brały udział w obradach Okrągłego Stołu?
Podaj przynajmniej dwie ważne decyzje, które podjęto przy Okrągłym Stole.
Co wydarzyło się w czerwcu 1989 roku i dlaczego te wybory były tak ważne?
W jaki sposób Okrągły Stół zmienił życie zwykłych ludzi w Polsce?

Możesz też spróbować narysować, jak twoim zdaniem wyglądała sala z Okrągłym Stołem, i zaznaczyć, gdzie siedzieliby przedstawiciele różnych stron.