Wikijunior:Polska/Samorząd terytorialny

Samorząd terytorialny to sposób zarządzania państwem „od dołu”. Mieszkańcy jakiegoś obszaru (np. miasta, gminy) wybierają swoich przedstawicieli, którzy decydują o lokalnych sprawach: szkołach, drogach, parkach, śmieciach i wielu innych.

W Polsce samorząd terytorialny jest częścią władzy publicznej obok władz państwowych (rządu i parlamentu).

Po co jest samorząd?

Wyobraź sobie, że wszystkie decyzje w całym kraju musiałby podejmować tylko rząd w Warszawie:

• gdzie ma powstać park,
• jak ma wyglądać rozkład jazdy autobusów w twojej miejscowości,
• którą drogę trzeba wyremontować jako pierwszą.

Byłoby to bardzo trudne i powolne. Dlatego część zadań przekazuje się blisko mieszkańców – właśnie samorządowi terytorialnemu.

Samorząd

• zna lokalne potrzeby – bo radni i wójt/burmistrz/prezydent mieszkają zwykle w tej samej okolicy co ty;
• szybciej decyduje o lokalnych sprawach;
• pozwala ludziom uczestniczyć w rządzeniu – przez wybory, petycje, konsultacje, zebrania;
• uczy odpowiedzialności za swoją miejscowość.

Poziomy samorządu w Polsce

W Polsce samorząd terytorialny działa na trzech poziomach:

• Gmina – najbliższa mieszkańcom
• Powiat
• Województwo

Można to porównać do trzech kręgów:

• gmina – twoja najbliższa okolica (miasto, wieś),
• powiat – większy obszar (kilka gmin),
• województwo – duży region kraju (kilkanaście lub kilkadziesiąt powiatów).

Gmina

Gmina to podstawowa jednostka samorządu. To ona jest najbliżej mieszkańca. Są trzy rodzaje gmin:

• gmina wiejska – obejmuje wsie i małe miejscowości,
• gmina miejsko-wiejska – zawiera miasto i otaczające je wsie,
• gmina miejska – obejmuje samo miasto; w dużych miastach gmina i miasto to to samo.

Gmina zajmuje się m.in.:

• szkołami podstawowymi i przedszkolami,
• drogami gminnymi (osiedlowymi, lokalnymi),
• wodociągami i kanalizacją,
• wywozem śmieci,
• oświetleniem ulic,
• bibliotekami, domami kultury, niektórymi boiskami i placami zabaw,
• pomocą społeczną (np. ośrodki pomocy społecznej).

Władzami gminy są:

• rada gminy / rada miasta – grupa radnych wybieranych przez mieszkańców,
• wójt, burmistrz lub prezydent miasta – jednoosobowa władza wykonawcza:
• w gminie wiejskiej – wójt,
• w małym mieście – burmistrz,
• w dużym mieście – prezydent miasta.

Powiat

Powiat obejmuje kilka gmin. Jego zadania są bardziej „ponadgminne”, czyli takie, które są zbyt duże lub zbyt trudne dla pojedynczej gminy.

Powiat zajmuje się m.in.:

• szkołami ponadpodstawowymi (licea, technika, szkoły branżowe),
• szpitalami powiatowymi,
• niektórymi drogami (drogami powiatowymi),
• powiatowymi urzędami pracy,
• geodezją i ewidencją gruntów (mapy, księgi wieczyste – informacje o działkach i budynkach).

Władzami powiatu są:

• rada powiatu – wybierana przez mieszkańców,
• zarząd powiatu z starostą na czele – starosta jest szefem powiatu.

Województwo

Województwo to największa jednostka samorządowa. W Polsce jest 16 województw.

Samorząd województwa zajmuje się m.in.:

• rozwojem regionu (planowaniem, inwestycjami),
• dużymi drogami wojewódzkimi,
• regionalnym transportem (np. część pociągów, linie autobusowe),
• wspieraniem kultury i nauki w regionie,
• pozyskiwaniem i wydawaniem środków z Unii Europejskiej.

Władzami województwa samorządowego są:

• sejmik województwa – wybierany przez mieszkańców,
• zarząd województwa i jego szef – marszałek województwa.

Uwaga: w województwie działa także wojewoda, ale nie jest on samorządem. Wojewoda to przedstawiciel rządu w terenie – pilnuje, aby samorządy przestrzegały prawa państwowego.

Kto rządzi w samorządzie?

W samorządzie można wyróżnić dwa główne rodzaje władz:
Władza stanowiąca (uchwałodawcza) – tworzy lokalne przepisy, np.:

• rada gminy / rada miasta,
• rada powiatu,
• sejmik województwa.

Władza wykonawcza – wykonuje uchwały, zajmuje się codziennym działaniem urzędu:

• wójt, burmistrz, prezydent miasta (w gminie),
• zarząd powiatu z starostą,
• zarząd województwa z marszałkiem.

Ci ludzie:

• przygotowują budżet (plan wydatków i dochodów),
• organizują przetargi (np. na remonty dróg),
• podpisują umowy i dbają o urząd.

Skąd samorząd ma pieniądze?

Aby samorząd mógł działać, potrzebuje pieniędzy. Pochodzą one z różnych źródeł:

• część podatków, które płacą mieszkańcy (np. PIT, podatek od nieruchomości),
• opłaty lokalne (np. za śmieci, za wynajem lokali, za korzystanie z niektórych usług),
• subwencje i dotacje z budżetu państwa,
• środki z Unii Europejskiej na konkretne projekty (np. budowę drogi, modernizację szkoły).

Samorząd co roku tworzy budżet – plan, na co wyda pieniądze. Budżet musi zatwierdzić rada (np. rada gminy).

Ciekawostki

• Samorząd terytorialny w Polsce został ponownie wprowadzony po 1989 roku (po upadku PRL).
• Pierwszym poziomem w 1990 roku były tylko gminy; powiaty i województwa samorządowe pojawiły się później, w 1999 roku.
• Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej gwarantuje samodzielność samorządu – oznacza to, że rząd nie może dowolnie mieszać się w jego decyzje, jeśli są zgodne z prawem.
• Samorząd może łączyć się z innymi samorządami, tworząc związki i stowarzyszenia – łatwiej wtedy rozwiązywać większe problemy (np. wspólny system komunikacji).

Słowniczek

• Samorząd terytorialny – władza lokalna wybrana przez mieszkańców danego obszaru (np. gminy), która zajmuje się sprawami tej społeczności.
• Gmina – najmniejsza jednostka samorządu; odpowiada za sprawy najbliższe mieszkańcom (szkoła podstawowa, śmieci, lokalne drogi).
• Powiat – jednostka samorządu obejmująca kilka gmin; zajmuje się m.in. liceami, szpitalami powiatowymi, drogami powiatowymi.
• Województwo – duży region kraju; ma własny samorząd (sejmik, marszałek) i zajmuje się m.in. rozwojem regionu.
• Radny – osoba wybrana w wyborach do rady gminy, rady powiatu lub sejmiku województwa.
• Rada gminy / miasta – grupa radnych, która uchwala lokalne przepisy i budżet.
• Wójt / burmistrz / prezydent miasta – szef gminy lub miasta; kieruje urzędem i wykonuje decyzje rady.
• Starosta – szef powiatu, przewodniczy zarządowi powiatu.
• Marszałek województwa – szef samorządu województwa, przewodniczy zarządowi województwa.
• Wojewoda – przedstawiciel rządu w województwie; kontroluje zgodność działań samorządów z prawem.
• Budżet – roczny plan wydatków i dochodów samorządu (na co wyda pieniądze i skąd je weźmie).

Pytania dla Ciebie do samodzielnego sprawdzenia

• Jak nazywają się trzy poziomy samorządu terytorialnego w Polsce?
• Czym zajmuje się gmina? Podaj trzy przykłady.
• Kim są: wójt, burmistrz i prezydent miasta?
• Za co odpowiada powiat? Podaj dwa zadania.
• Jaką rolę pełni sejmik województwa?
• Skąd samorząd bierze pieniądze na swoje zadania?