Wychowanie do życia w rodzinie/Antykoncepcja – definicja, rodzaje, ocena medyczna, psychologiczna, ekologiczna, ekonomiczna, społeczna i moralna

Definicja

Antykoncepcja to różne metody i środki, których celem jest zapobieganie ciąży. Umożliwiają one dobrowolne planowanie poczęcia dziecka, czyli decydowanie, kiedy i ile dzieci chce mieć dana para.

Antykoncepcja nie jest tym samym co przerywanie ciąży. Środki antykoncepcyjne mają zadziałać wcześniej – zanim dojdzie do zapłodnienia.

Rodzaje antykoncepcji

Antykoncepcję można podzielić na kilka głównych grup.

Metody naturalne

Metody naturalne polegają na obserwowaniu własnego organizmu i powstrzymywaniu się od współżycia w dniach płodnych. Należą do nich na przykład:

• obserwacja śluzu szyjkowego
• pomiar temperatury ciała
• łączenie kilku objawów w tzw. metodzie objawowo-termicznej
• okresowa wstrzemięźliwość seksualna

Wymagają one dobrej znajomości swojego ciała, regularności cyklu i dużej samodyscypliny. Mają zwykle niższą skuteczność niż inne metody.

Metody mechaniczne (barierowe)

Metody barierowe tworzą fizyczną barierę między plemnikami a komórką jajową. Zaliczamy do nich:

• prezerwatywy
• kapturki i błony dopochwowe (rzadziej stosowane)
• niektóre wkładki wewnątrzmaciczne o działaniu głównie mechanicznym

Część z nich, zwłaszcza prezerwatywy, pomaga także zmniejszyć ryzyko zakażeń przenoszonych drogą płciową.

Metody hormonalne

Metody hormonalne zawierają hormony podobne do naturalnych hormonów płciowych kobiety. Mogą to być:

• tabletki antykoncepcyjne
• plastry
• krążki dopochwowe
• implanty podskórne
• zastrzyki
• systemy wewnątrzmaciczne uwalniające hormon

Działają głównie przez hamowanie owulacji oraz zmianę śluzu szyjkowego i błony śluzowej macicy. Dobór i stosowanie takich środków musi odbywać się pod kontrolą lekarza.

Inne metody

Do innych metod antykoncepcji zalicza się:

• metody chirurgiczne (podwiązanie jajowodów u kobiet, przecięcie nasieniowodów u mężczyzn – wazektomia); mają charakter trwały i są przeznaczone dla dorosłych
• tzw. antykoncepcję awaryjną, stosowaną po współżyciu w wyjątkowych sytuacjach i zawsze po konsultacji z lekarzem

Dla nastolatków szczególnie ważne jest, że samodzielne eksperymentowanie z jakimikolwiek środkami, zwłaszcza hormonalnymi, jest niebezpieczne dla zdrowia.

Ocena medyczna

Z medycznego punktu widzenia antykoncepcja:

• pozwala na uniknięcie nieplanowanej ciąży
• może mieć działania niepożądane, zwłaszcza w przypadku metod hormonalnych
• wymaga dobrania odpowiedniej metody do stanu zdrowia danej osoby

Metody barierowe (np. prezerwatywy) dodatkowo zmniejszają ryzyko zakażeń przenoszonych drogą płciową. Metody hormonalne mogą wpływać na układ krążenia, wątrobę, masę ciała czy samopoczucie, dlatego powinny być dobierane przez lekarza po zbadaniu pacjentki.

Nie ma metody, która byłaby całkowicie pozbawiona ryzyka i stuprocentowo skuteczna. Z medycznego punktu widzenia najpewniejszym sposobem uniknięcia ciąży i chorób przenoszonych drogą płciową jest powstrzymanie się od współżycia.

Ocena psychologiczna

Antykoncepcja wpływa także na psychikę i relacje między ludźmi. Może:

• zmniejszać lęk przed nieplanowaną ciążą
• zwiększać poczucie bezpieczeństwa i kontroli nad własnym życiem
• pomagać w odpowiedzialnym planowaniu rodziny

Z drugiej strony może pojawić się:

• presja ze strony partnera na współżycie, skoro są dostępne środki zapobiegające ciąży
• poczucie winy lub niepewności u osób wychowanych w środowiskach, które potępiają antykoncepcję
• konflikty w związku, gdy partnerzy mają odmienne poglądy na jej stosowanie

Ważne jest, aby decyzje dotyczące antykoncepcji były podejmowane świadomie, bez przymusu, w atmosferze szacunku i odpowiedzialności za siebie oraz drugą osobę. Dojrzałość psychiczna do współżycia pojawia się zazwyczaj później niż dojrzewanie fizyczne.

Ocena ekologiczna

Stosowanie antykoncepcji ma także skutki dla środowiska. Należą do nich:

• produkcja odpadów (np. opakowania, zużyte prezerwatywy, środki higieniczne)
• przedostawanie się do środowiska naturalnego hormonów z niektórych środków antykoncepcyjnych, wydalanych z moczem
• zużycie surowców i energii na produkcję środków

Metody naturalne praktycznie nie generują odpadów. Metody długoterminowe (np. wkładki wewnątrzmaciczne, implanty) mogą wytwarzać mniej odpadów w porównaniu z metodami jednorazowymi stosowanymi często.

Ocena ekonomiczna

Antykoncepcja ma także wymiar ekonomiczny:

• część metod jest tania (np. niektóre prezerwatywy), inne wymagają większych, ale rzadszych wydatków (np. wkładki wewnątrzmaciczne)
• środki hormonalne wymagają wizyty u lekarza i regularnych zakupów
• w niektórych krajach część środków jest refundowana lub dostępna bezpłatnie

Z drugiej strony, nieplanowana ciąża oznacza duże koszty dla rodziców i całego społeczeństwa (opieka medyczna, wychowanie dziecka, przerwanie nauki lub pracy). Racjonalne planowanie rodziny pozwala lepiej zadbać o sytuację materialną i warunki życia dzieci.

Ocena społeczna

Rozwój antykoncepcji miał duży wpływ na społeczeństwa. Umożliwił:

• lepsze planowanie liczby dzieci
• większe możliwości edukacji i pracy zawodowej kobiet
• późniejsze zakładanie rodziny, po zakończeniu nauki i uzyskaniu samodzielności

Dyskusje społeczne dotyczą między innymi:

• dostępu młodzieży do rzetelnej wiedzy o antykoncepcji i zdrowiu seksualnym
• roli rodziny, szkoły, Kościołów i państwa w wychowaniu do odpowiedzialności
• nierówności w dostępie do opieki medycznej i środków antykoncepcyjnych

W wielu krajach podkreśla się, że edukacja seksualna powinna łączyć informacje o antykoncepcji z promocją odpowiedzialności, szacunku, wierności i wstrzemięźliwości przedwspółżyciowej.

Ocena moralna

Ocena moralna antykoncepcji jest bardzo zróżnicowana. Zależy od światopoglądu, religii i przyjętego systemu wartości.

Niektóre religie i środowiska:

• akceptują różne metody antykoncepcji jako sposób odpowiedzialnego planowania rodziny
• inne dopuszczają jedynie metody naturalne
• jeszcze inne zachęcają do całkowitej rezygnacji ze współżycia przed ślubem małżeńskim

W centrum oceny moralnej znajdują się pytania:

• czy dana metoda szanuje godność osoby i życie ludzkie?
• czy decyzja jest naprawdę dobrowolna i świadoma?
• czy nie prowadzi do traktowania drugiego człowieka przedmiotowo, tylko dla przyjemności?

W wychowaniu do życia w rodzinie podkreśla się, że współżycie seksualne powinno być związane z miłością, odpowiedzialnością i troską o dobro przyszłych dzieci. Wielu nauczycieli i wychowawców uważa, że najbezpieczniejszą i najpewniejszą drogą dla nastolatków jest wstrzemięźliwość seksualna oraz stopniowe dojrzewanie do małżeństwa i rodzicielstwa.

Podsumowanie

Antykoncepcja jest zbiorem metod pozwalających na planowanie poczęcia dziecka i zapobieganie nieplanowanej ciąży. Ma różne rodzaje i różne skutki: medyczne, psychologiczne, ekologiczne, ekonomiczne, społeczne i moralne.

Decyzje dotyczące antykoncepcji wymagają:

• rzetelnej wiedzy
• konsultacji z lekarzem
• rozmowy z osobami zaufanymi (rodzicami, wychowawcami, duszpasterzem)
• zastanowienia się nad własnym systemem wartości

Dojrzałość do współżycia seksualnego to nie tylko sprawa ciała, ale przede wszystkim odpowiedzialności, szacunku i gotowości na konsekwencje swoich wyborów.