Wychowanie do życia w rodzinie/Podstawy fizjologii płodności – cykl kobiety, płodność mężczyzny, główne hormony

Podstawy fizjologii płodności – cykl kobiety, płodność mężczyzny, główne hormony

Wprowadzenie

Płodność to zdolność kobiety i mężczyzny do poczęcia dziecka. Zależy ona od prawidłowego działania narządów płciowych oraz od hormonów, które sterują dojrzewaniem i pracą organizmu. W tym artykule omówiono cykl miesięczny kobiety, płodność mężczyzny oraz najważniejsze hormony biorące w tym udział.

Cykl miesięczny kobiety

Cykl miesięczny (menstruacyjny) to powtarzające się, regularne zmiany w organizmie kobiety. Średnio trwa 28 dni, ale u zdrowych kobiet może być krótszy lub dłuższy (np. 25–35 dni). Pierwszym dniem cyklu jest pierwszy dzień krwawienia miesiączkowego.

W czasie cyklu zachodzą równocześnie dwa główne procesy:

• zmiany w jajnikach – dojrzewa komórka jajowa,
• zmiany w macicy – błona śluzowa macicy (endometrium) przygotowuje się na przyjęcie ewentualnego zarodka.

Fazy cyklu miesięcznego

Faza miesiączkowa

• Następuje złuszczenie błony śluzowej macicy i jej wydalenie z organizmu wraz z krwią. Jest to krwawienie miesięczne, zwykle trwające kilka dni. W tym czasie poziom hormonów płciowych jest niski.

Faza dojrzewania pęcherzyka jajnikowego

• W jajniku dojrzewa jeden pęcherzyk zawierający komórkę jajową. Pod wpływem hormonów błona śluzowa macicy zaczyna narastać i staje się coraz grubsza, lepiej ukrwiona.

Owulacja

• Mniej więcej w połowie cyklu (około 14. dnia przy cyklu 28-dniowym) następuje owulacja, czyli uwolnienie dojrzałej komórki jajowej z jajnika. Komórka jajowa wędruje jajowodem w kierunku macicy. To w tym czasie może dojść do zapłodnienia przez plemnik.

Faza poowulacyjna

• Po owulacji w jajniku tworzy się ciałko żółte, które produkuje hormony przygotowujące błonę śluzową macicy na ewentualne zagnieżdżenie zarodka. Jeśli nie dojdzie do zapłodnienia, ciałko żółte zanika, spada poziom hormonów i po kilku dniach zaczyna się kolejna miesiączka.

Dni płodne i niepłodne

• Dni płodne przypadają na okres okołoowulacyjny. Komórka jajowa jest zdolna do zapłodnienia przez kilkanaście godzin po owulacji, ale plemniki mogą przeżyć w drogach rodnych kobiety kilka dni. Dlatego faktyczny okres płodny obejmuje kilka dni przed owulacją i krótko po niej.

Długość i regularność cyklu mogą różnić się między kobietami i zmieniać się w ciągu życia (szczególnie w pierwszych latach po pierwszej miesiączce oraz przed menopauzą).

Płodność mężczyzny

Płodność mężczyzny zależy przede wszystkim od produkcji zdrowych plemników oraz prawidłowej budowy i funkcjonowania narządów płciowych.

Produkcja plemników

Plemniki powstają w jądrach z komórek zwanych komórkami rozrodczymi. Proces ich dojrzewania zaczyna się w okresie dojrzewania płciowego i trwa przez całe dorosłe życie mężczyzny. Dojrzałe plemniki:

• mają główkę, w której znajduje się materiał genetyczny (DNA),
• mają wicię (ogon), dzięki której mogą się poruszać.

Plemniki dojrzewają w najądrzach, a następnie są transportowane drogami wyprowadzającymi nasienie. Podczas wytrysku łączą się z płynami produkowanymi przez pęcherzyki nasienne i prostatę, tworząc nasienie.

Czynniki wpływające na płodność mężczyzny

Na ilość i jakość plemników wpływają:

• ogólny stan zdrowia,
• sposób odżywiania,
• używki (np. alkohol, nikotyna),
• temperatura jąder (zbyt wysoka jej nie sprzyja),
• stres i przewlekłe zmęczenie.

Męska płodność jest stosunkowo stała w czasie, w przeciwieństwie do cyklicznej płodności kobiety, ale również może ulec osłabieniu.

Główne hormony związane z płodnością

Hormony to substancje chemiczne produkowane przez gruczoły dokrewne. Przenoszone z krwią działają na różne narządy i regulują ich pracę. Płodność zależy od współdziałania wielu hormonów.

Hormony przysadki mózgowej: FSH i LH

Przysadka mózgowa, mały gruczoł znajdujący się u podstawy mózgu, wydziela między innymi:

FSH (hormon folikulotropowy)

• U kobiety pobudza dojrzewanie pęcherzyków jajnikowych z komórkami jajowymi. U mężczyzny pobudza proces powstawania plemników w jądrach.

LH (hormon luteinizujący)

• U kobiety wywołuje owulację i wspiera powstawanie ciałka żółtego w jajniku. U mężczyzny pobudza komórki jąder do produkcji testosteronu.

Te hormony są jak sygnały z mózgu, które mówią jajnikom i jądrom, co mają robić.

Hormony płciowe kobiety: estrogeny i progesteron

• Główne żeńskie hormony płciowe są produkowane głównie w jajnikach.

Estrogeny

• Uczestniczą w rozwoju żeńskich cech płciowych (np. kształt sylwetki, rozwój piersi). Wpływają na dojrzewanie komórek jajowych i narastanie błony śluzowej macicy w pierwszej części cyklu.

Progesteron

• Jest wydzielany głównie przez ciałko żółte po owulacji. Przygotowuje błonę śluzową macicy na przyjęcie zarodka, pomaga utrzymać ewentualną ciążę we wczesnym okresie. Gdy nie dojdzie do zapłodnienia, spadek poziomu progesteronu prowadzi do złuszczenia błony śluzowej macicy i pojawienia się miesiączki.

Główny hormon płciowy mężczyzny: testosteron

Testosteron jest wytwarzany przede wszystkim w jądrach. Odpowiada za:

• rozwój męskich cech płciowych (głębszy głos, zarost, budowa mięśniowa),
• dojrzewanie narządów płciowych,
• pobudzanie produkcji plemników,
• wpływ na popęd płciowy.

Poziom testosteronu jest najwyższy w okresie młodej dorosłości i może stopniowo spadać z wiekiem.

Inne ważne hormony

W płodności i rodzicielstwie biorą udział także inne hormony, między innymi:

• prolaktyna – pobudza wytwarzanie mleka w gruczołach piersiowych po porodzie,
• oksytocyna – wywołuje skurcze macicy podczas porodu i pomaga w wypływie mleka z piersi.

Podsumowanie

Płodność kobiety jest związana z cyklem miesięcznym, w którym dojrzewa komórka jajowa, a macica przygotowuje się na ewentualne zagnieżdżenie zarodka. Płodność mężczyzny zależy od stałej produkcji zdrowych plemników w jądrach. Cały ten proces jest precyzyjnie sterowany przez hormony, głównie FSH, LH, estrogeny, progesteron i testosteron, które współpracują ze sobą, aby możliwe było poczęcie nowego życia.